Bảng ưu nhược điểm có trọng số là cách viết ra mọi cái lợi và cái hại của một lựa chọn, rồi cho mỗi dòng một con số nói nó nặng đến đâu với chính bạn. Khác với bảng hai cột quen thuộc, bạn không đếm xem bên nào dài hơn mà cộng sức nặng của từng dòng. Một cái hại lớn có thể đè bẹp mười cái lợi lặt vặt, và bảng có trọng số cho bạn nhìn thấy điều đó bằng mắt.
Bài này dành cho người đang đứng trước một câu hỏi dạng “có làm hay không”: có nên nhận nuôi một con chó, có nên bỏ lớp học buổi tối, có nên dọn về gần nhà bố mẹ. Bạn sẽ có sáu bước làm trên một tờ giấy, một ví dụ giả định đã điền sẵn số, và cách đọc kết quả khi con số nói một đằng mà bụng bảo một nẻo. Bảng không quyết thay bạn; nó chỉ bày mọi thứ lên bàn để bạn quyết cho tỉnh táo.
Vì sao bảng hai cột thông thường hay đánh lừa
Hầu như ai cũng từng chia đôi tờ giấy, bên trái ghi cái được, bên phải ghi cái mất. Cách đó có ích ở chỗ buộc bạn lôi những điều lởn vởn trong đầu ra thành chữ. Nhưng nó có một lỗi lớn: mọi dòng trông nặng như nhau. “Có người đón ở cổng” và “mất hai tiếng mỗi ngày trên đường” đều chiếm đúng một dòng, trong khi sức nặng của chúng với cuộc sống của bạn chênh nhau rất xa.
Lỗi thứ hai là cột nào dễ nghĩ hơn sẽ dài hơn. Những cái lợi gần, cụ thể, dễ tưởng tượng thường được viết ra trước và nhiều hơn; những cái giá xa, mơ hồ, khó gọi tên thì hay bị bỏ sót. Kết quả là cột dài hơn chưa chắc là cột đúng hơn, nó chỉ là cột bạn nghĩ ra dễ hơn trong buổi tối hôm đó.
Lỗi thứ ba ít ai để ý: một dòng có thể chắc chắn xảy ra, dòng khác chỉ là nỗi lo có thể không bao giờ thành. Đặt chúng ngang hàng là đang trộn sự thật với giả định. Bảng có trọng số sửa cả ba lỗi bằng hai con số nhỏ cho mỗi dòng: dòng này quan trọng đến đâu với bạn, và nó có khả năng xảy ra đến đâu. Phần còn lại vẫn là tờ giấy và cây bút như cũ.
Sáu bước lập bảng có trọng số trên một tờ giấy
Bạn cần khoảng bốn mươi phút yên tĩnh, một tờ giấy khổ lớn hoặc một bảng tính đơn giản. Làm theo đúng thứ tự, đừng nhảy bước.
- Viết câu hỏi thành một câu có hai đáp án. Ví dụ “Có nhận nuôi chú chó của người quen trong năm nay không?”. Câu càng cụ thể về thời gian và phạm vi, bảng càng dễ điền.
- Liệt kê ưu điểm và nhược điểm, chưa chấm gì cả. Ghi càng nhiều càng tốt trong mười lăm phút, kể cả những dòng nghe hơi buồn cười. Mỗi dòng nên là một hệ quả cụ thể, ví dụ “sáng nào cũng phải dậy sớm hơn hai mươi phút để dắt chó đi” thay vì “mất thời gian”.
- Gộp và tách cho gọn. Hai dòng thật ra cùng một ý thì gộp lại; một dòng chứa hai chuyện khác nhau thì tách ra. Bảng tốt thường còn sáu đến mười hai dòng.
- Chấm mức quan trọng từ 1 đến 5 cho từng dòng. 1 là “có cũng được, không có cũng chẳng sao”, 5 là “điều này đụng tới thứ mình coi trọng nhất”. Chấm theo cảm nhận của chính bạn, không phải theo điều người khác cho là quan trọng.
- Chấm khả năng xảy ra từ 1 đến 3. 3 là gần như chắc chắn, 2 là có thể, 1 là chỉ lo vậy thôi. Nhân hai con số với nhau để ra điểm của dòng.
- Cộng điểm từng cột rồi đặt bút xuống. Đừng quyết ngay. Để tờ giấy qua một đêm, sáng hôm sau đọc lại và sửa những con số làm bạn thấy gợn.
Bảng tính chỉ cần bốn cột: nội dung, mức quan trọng, khả năng, điểm. Nếu làm trên giấy, hãy viết số bằng bút chì để còn sửa; việc sửa số chính là lúc bạn hiểu mình rõ hơn.
Ví dụ giả định: có nên nhận nuôi chú chó của người quen
Chị Thảo, ví dụ giả định, sống một mình trong căn hộ nhỏ, đi làm giờ hành chính. Người quen chuyển vào Nam và hỏi chị có nhận nuôi chú chó ba tuổi không. Bảng của chị sau khi gộp, tách và chấm như sau.
| Dòng | Loại | Quan trọng (1–5) | Khả năng (1–3) | Điểm |
|---|---|---|---|---|
| Có bạn đồng hành khi về nhà, bớt cô đơn buổi tối | Ưu | 5 | 3 | 15 |
| Có lý do ra ngoài đi bộ mỗi sáng và tối | Ưu | 3 | 3 | 9 |
| Giúp người quen yên tâm, chú chó không phải về chỗ lạ | Ưu | 2 | 3 | 6 |
| Khó đi công tác hay về quê dài ngày vì phải gửi chó | Nhược | 4 | 3 | 12 |
| Chi phí ăn uống, khám bệnh hằng tháng | Nhược | 3 | 3 | 9 |
| Chủ nhà có thể không đồng ý khi gia hạn hợp đồng thuê | Nhược | 5 | 1 | 5 |
| Chó sủa làm phiền hàng xóm | Nhược | 2 | 2 | 4 |
Tổng cột ưu là 30, tổng cột nhược là 30. Kết quả hoà, và đó là một thông tin quý: nó cho chị Thảo biết quyết định này không có đáp án hiển nhiên, nên chị cần nhìn vào vài dòng nặng nhất thay vì tổng. Dòng nặng nhất bên nhược là chuyện đi xa; nếu chị tìm được người trông giúp những dịp đó, dòng 12 điểm có thể tụt xuống còn 4, và cán cân nghiêng hẳn.
Để ý dòng “chủ nhà không đồng ý”: quan trọng 5 nhưng khả năng chỉ 1, nên chỉ được 5 điểm. Cách chấm này không làm nỗi lo biến mất, nó chỉ đặt nỗi lo về đúng chỗ. Muốn chắc hơn, chị chỉ cần hỏi thẳng chủ nhà, và con số khả năng sẽ thành 3 hoặc thành 0.
Cách chấm trọng số để không tự lừa mình
Chấm mức quan trọng trước khi nhìn sang cột bên kia. Nếu bạn đã nghiêng về một phía, bạn sẽ vô thức chấm cao cho dòng ủng hộ và chấm thấp cho dòng phản đối. Che cột còn lại bằng một tờ giấy khác khi chấm, hoặc chấm hết cột nhược trước rồi mới sang cột ưu.
Cho phép dùng số 5 không quá hai lần. Khi mọi thứ đều “rất quan trọng”, trọng số mất tác dụng. Giới hạn số 5 buộc bạn chọn xem điều gì thật sự đứng đầu. Nếu thấy khó chọn, hỏi mình: nếu chỉ được giữ một trong hai điều này, mình giữ cái nào.
Đặt khả năng xảy ra dựa trên điều đã biết, không dựa trên cảm giác. Câu hỏi đúng là “mình có bằng chứng gì cho khả năng này”. Đã hỏi người từng làm việc tương tự chưa, đã thấy chuyện đó xảy ra với ai chưa. Nếu chưa có gì, chấm 2 và ghi chú “cần tìm hiểu thêm”.
Nhờ một người hiểu bạn chấm lại vài dòng. Không phải để họ quyết, mà để xem chỗ nào hai người chấm lệch nhau từ hai điểm trở lên. Những chỗ lệch đó thường là chỗ bạn đang đánh giá quá cao hoặc quá thấp vì cảm xúc lúc này.
Đừng chỉnh số cho ra kết quả mình muốn. Nếu thấy mình đang sửa một con số chỉ để tổng nghiêng về bên đã chọn sẵn, hãy dừng lại và ghi nhận điều đó. Nó cho bạn biết lòng mình đã có câu trả lời; khi ấy bảng có ích ở chỗ khác, là kiểm xem mình có bỏ sót cái giá nào không.
Khi tổng điểm một đằng, lòng mình một nẻo
Rất thường gặp: bảng cho thấy bên ưu thắng rõ, nhưng nhìn con số bạn lại thấy hụt hẫng, hoặc ngược lại bảng bảo nên dừng mà bạn thấy tiếc. Đừng vội gạt cảm giác đó đi, cũng đừng vội gạt bảng đi. Cảm giác vênh là dấu hiệu bảng đang thiếu một dòng mà bạn chưa gọi được tên.
Cách tìm dòng thiếu là tự hỏi: mình đang hụt hẫng vì điều gì. Có người nhận ra mình thật ra rất muốn làm điều đó vì một lý do khó nói thành lời, như muốn chứng minh mình tự lo được, hoặc muốn giữ một kỷ niệm. Có người nhận ra mình sợ một điều chưa ghi ra, như sợ bị chê, sợ phụ lòng ai đó. Viết dòng đó vào bảng, chấm như mọi dòng khác, rồi cộng lại.
Nếu sau khi thêm dòng mà bảng và lòng vẫn vênh, có hai khả năng. Một là bạn chưa đủ thông tin, nên phép thử nhỏ hoặc vài cuộc hỏi chuyện sẽ giúp hơn là ngồi chấm tiếp. Hai là quyết định này thật sự gần như ngang nhau, chọn bên nào cũng sống được; khi đó việc kéo dài cân nhắc tốn hơn cái lợi của việc chọn đúng tuyệt đối, và bạn có thể chọn theo bên khiến mình thấy nhẹ lòng hơn.
Những lỗi hay gặp khi lập bảng cân nhắc
Sau khi xem nhiều bảng người khác tự lập, có vài lỗi lặp lại gần như ở ai cũng thấy.
- Ghi tính từ thay vì hệ quả. “Tốn kém”, “phức tạp”, “vui” là cảm nhận chung chung, không chấm được. Viết lại thành điều sẽ xảy ra: tốn bao nhiêu mỗi tháng, phức tạp ở khâu nào, vui vào lúc nào trong ngày.
- Chỉ lập bảng cho một lựa chọn. Câu hỏi “có làm hay không” thật ra có hai phía; giữ nguyên hiện trạng cũng có ưu nhược của nó. Nhiều người quên ghi cái giá của việc không làm gì.
- Đếm một cái hại hai lần. “Tốn tiền thức ăn” và “tốn tiền chung cho chó” là một. Lặp lại khiến cột đó nặng giả.
- Để người khác viết hộ cột của mình. Ý kiến người thân nên đi vào bảng dưới dạng một dòng như “mẹ sẽ lo lắng”, kèm trọng số bạn tự chấm, chứ không phải để họ chấm cả bảng.
- Lập bảng khi đang rất mệt hoặc đang xúc động mạnh. Số chấm lúc đó phản ánh tâm trạng tối hôm đó hơn là giá trị lâu dài. Lập nháp được, nhưng chấm lại khi đã ngủ đủ.
- Biến bảng thành bản án. Con số là để soi, không phải để tuân theo tuyệt đối. Nếu bạn đã hiểu vì sao mình chọn khác bảng, đó vẫn là một quyết định có cân nhắc.
Khi nào bảng có trọng số là công cụ phù hợp, khi nào không
Bảng có trọng số hợp nhất với câu hỏi có hai đáp án rõ ràng và hệ quả có thể kể ra được: nhận hay không nhận, chuyển hay ở lại, mua hay chưa mua. Nó cũng hợp khi bạn thấy đầu óc rối vì quá nhiều điều cùng lúc, vì việc viết ra và chấm từng dòng làm chậm dòng suy nghĩ lại.
Khi bạn có ba lựa chọn trở lên, bảng hai cột bắt đầu khó dùng, vì bạn phải lập ba bảng rồi so tổng của chúng với nhau. Lúc đó ma trận lựa chọn, với các tiêu chí nằm ở hàng và các phương án nằm ở cột, sẽ gọn hơn. Còn khi quyết định gắn với rủi ro rất lớn, như nợ nần hay sức khoẻ, bảng chỉ là bước đầu; bạn cần thêm phép thử kịch bản xấu nhất và ý kiến của người có chuyên môn.
Một trường hợp bảng không giúp được là khi bạn đang trong khủng hoảng: mất ngủ nhiều tuần, buồn bã kéo dài, hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân. Khi đó việc cần làm trước tiên không phải là chấm điểm mà là nói chuyện với người tin cậy và tìm đến chuyên gia tâm lý hay bác sĩ; nếu có nguy hiểm tức thời, gọi cấp cứu 115. Những quyết định lớn để sau khi bạn đã ổn hơn.
Câu hỏi thường gặp
Bảng ưu nhược điểm có trọng số khác bảng ưu nhược thường ở điểm nào?
Bảng thường chỉ liệt kê và đếm số dòng mỗi bên. Bảng có trọng số cho mỗi dòng thêm mức quan trọng và khả năng xảy ra, nhân lại thành điểm, nên một cái hại lớn không bị lấn át bởi nhiều cái lợi nhỏ, và nỗi lo ít khả năng xảy ra không bị tính nặng như sự việc chắc chắn.
Nên chấm mức quan trọng theo thang 1 đến 5 hay 1 đến 10?
Thang 1 đến 5 thường đủ và dễ chấm hơn, vì người ta khó phân biệt có ý nghĩa giữa 6 và 7 trên thang mười. Điều quan trọng hơn thang là dùng nhất quán và giới hạn số lần cho điểm cao nhất, để trọng số thật sự phân biệt được điều gì đứng đầu.
Nếu tổng điểm hai bên bằng nhau thì làm sao?
Hoà điểm cho biết quyết định không có đáp án hiển nhiên. Hãy nhìn vào hai ba dòng nặng nhất mỗi bên và tự hỏi có cách nào giảm dòng nặng nhất bên nhược không. Nếu vẫn ngang, chọn bên nào cũng sống được, và việc dừng cân nhắc để bắt tay làm thường có lợi hơn tiếp tục chấm.
Có nên để người thân cùng chấm bảng cân nhắc của mình không?
Nên mời một người hiểu bạn chấm thử vài dòng để soi chỗ lệch, nhưng điểm cuối cùng vẫn do bạn chấm, vì đó là cuộc sống của bạn. Với quyết định chung của cả nhà, mỗi người nên chấm riêng trước rồi mới đặt các bảng cạnh nhau để bàn.
Bảng có trọng số có dùng được cho quyết định chuyện tình cảm không?
Dùng được để gọi tên những điều bạn đang cân nhắc, nhưng nên dùng nhẹ tay, vì chuyện tình cảm có nhiều thứ khó quy ra số. Nếu mối quan hệ có dấu hiệu bạo lực hay đe doạ, an toàn của bạn đứng trước mọi phép tính; hãy tìm người tin cậy hỗ trợ và gọi 113 khi có nguy hiểm.
Mất bao lâu để lập xong một bảng cân nhắc tử tế?
Lần đầu thường mất khoảng bốn mươi phút đến một tiếng, chưa kể một đêm để số chấm lắng lại. Từ lần thứ hai trở đi bạn sẽ nhanh hơn nhiều. Quyết định nhỏ không cần bảng; để dành cho những việc ảnh hưởng tới bạn ít nhất vài tháng.