Có nên cho con thi trường chuyên hay lớp chọn là câu hỏi cần con trả lời cùng, vì người bỏ ra hàng trăm buổi ôn là con chứ không phải bố mẹ. Cách cân nhắc tốt bắt đầu từ việc tách rõ con muốn gì và gia đình muốn gì, rồi nhìn thẳng vào cái giá của mùa ôn, chuẩn bị sẵn phương án cho mọi kết quả, và đặt mốc giữa chặng để quyết lại.
Bài này không khuyên thi hay không thi, không đánh giá năng lực của con, cũng không bàn chọn môn chuyên hay chọn ngành sau này. Bài đưa những câu hỏi và cách làm để quyết định là của cả nhà, con không phải mang một kỳ vọng mà mình không chọn. Mọi tình huống đều là ví dụ giả định.
Con muốn hay nhà muốn: câu hỏi cần trả lời trước tiên
Ở tuổi lớp chín, nhiều bạn chưa rõ mình muốn gì, và điều đó hoàn toàn bình thường. Nhưng có một khác biệt lớn giữa một bạn tự nói "con muốn thử sức" và một bạn đi ôn vì bố mẹ đã đăng ký từ đầu năm. Bạn thứ nhất có lý do của riêng mình để đi qua những tối mệt mỏi. Bạn thứ hai mang lý do của người khác, và khi mệt, câu "con làm vì ai" dễ hiện lên.
Để biết con muốn gì, đừng hỏi một câu có hay không. Hãy hỏi con những câu cụ thể: con hình dung ba năm cấp ba của mình thế nào; điều gì ở trường chuyên làm con tò mò; điều gì làm con ngại; nếu không thi, con muốn dành thời gian năm lớp chín cho việc gì. Nghe câu trả lời mà không sửa, không phản bác ngay. Những câu như "con thấy bạn bè ở đó chắc giỏi lắm, con sợ" là thông tin quý, không phải lời than cần dập tắt.
Về phía bố mẹ, cũng nên tự hỏi thật lòng: mình muốn con thi vì điều gì? Vì môi trường học, vì bạn bè cùng chí hướng, vì một niềm tự hào của gia đình, hay vì sợ con học trường thường sẽ thiệt? Không có lý do nào đáng xấu hổ, nhưng viết nó ra giúp bạn tách được mong muốn của mình khỏi mong muốn của con, và nói chuyện với con một cách thẳng thắn hơn.
Ba câu hỏi cả nhà nên trả lời trước khi đăng ký ôn
Điều con và nhà mong có được từ trường chuyên là gì, nói cụ thể. Ví dụ: một môi trường có nhiều bạn cùng thích một môn, nhịp học nhanh hơn, hoạt động câu lạc bộ phong phú. Viết ra từng điều. Sau đó hỏi tiếp: có cách nào khác để có được một phần những điều này không, như câu lạc bộ ngoài giờ, lớp chọn ở trường gần nhà, nhóm học cùng sở thích.
Mùa ôn sẽ lấy đi những gì. Giờ ngủ, giờ chơi thể thao, thời gian ở bên gia đình, những sở thích khác của con. Liệt kê cụ thể, ước lượng bằng số giờ mỗi tuần. Nếu một sở thích con rất quý sẽ phải bỏ hẳn trong cả năm, đó là cái giá cần nói rõ với con.
Nếu kết quả không như mong muốn, mọi người sẽ phản ứng thế nào. Câu này khó nhất và quan trọng nhất. Một đứa trẻ biết trước rằng dù kết quả thế nào bố mẹ vẫn bình thản sẽ ôn với tâm thế khác hẳn một đứa trẻ sợ làm bố mẹ thất vọng. Nói thành lời câu trả lời này với con trước khi bắt đầu.
Cách dùng ba câu hỏi. Mỗi người trong nhà, kể cả con, tự viết câu trả lời riêng, rồi đặt cạnh nhau. Nếu ba bản giống nhau, quyết định gần như đã có. Nếu khác nhau nhiều, đó là lúc nên nói chuyện kỹ trước khi bỏ tiền và công sức vào mùa ôn.
Được và mất trong một mùa ôn dài
Mùa ôn thi chuyển cấp thường kéo dài nhiều tháng. Bảng dưới không chấm điểm ai, chỉ giúp cả nhà nhìn cùng một lúc những gì có thể nhận được và những gì phải đổi.
| Khía cạnh | Có thể nhận được | Có thể phải đổi |
|---|---|---|
| Kiến thức và thói quen học | Nền vững hơn ở môn ôn, nếp tự học | Thời gian cho các môn và hoạt động khác |
| Sức khoẻ | Nếp sinh hoạt đều nếu lịch hợp lý | Giấc ngủ, vận động nếu lịch quá dày |
| Tinh thần | Cảm giác dám thử sức, hiểu mình hơn | Áp lực, lo âu nếu kỳ vọng quá nặng |
| Gia đình | Một mục tiêu chung để đồng hành | Căng thẳng trong nhà, ít thời gian bên nhau |
| Tiền | Đầu tư vào việc học con chọn | Học phí lớp ôn, đi lại, tài liệu trong nhiều tháng |
| Bạn bè | Gặp bạn mới cùng chí hướng ở lớp ôn | Ít gặp nhóm bạn cũ |
Mỗi nhà sẽ đặt sức nặng khác nhau lên từng dòng. Có bạn cần áp lực vừa phải để học tốt hơn, có bạn bị áp lực làm tê liệt. Bạn biết con mình hơn ai hết; bảng chỉ là để không dòng nào bị bỏ quên.
Tưởng tượng trước một kết quả không như mong đợi
Có một kỹ thuật cân nhắc gọi là tưởng tượng thất bại trước: trước khi bắt đầu, hình dung rằng đã đến ngày có kết quả và kết quả không như mong muốn, rồi tự hỏi chuyện gì đã dẫn tới đó và lúc đó mọi người sẽ làm gì. Mục đích không phải để bi quan, mà để chuẩn bị. Với kỳ thi chuyên, kỹ thuật này đặc biệt có ích vì số chỗ ít, kết quả phụ thuộc nhiều yếu tố ngoài sức của một bạn học sinh.
Khi làm cùng con, nên để con nói trước: nếu không đỗ, con nghĩ vì sao, và con sẽ thấy thế nào. Những câu trả lời như "vì con ôn chưa đủ" hay "vì con run" chỉ ra những điều có thể chuẩn bị từ bây giờ. Rồi cả nhà cùng viết phương án tiếp theo: trường công lập nào con sẽ đăng ký nguyện vọng khác, con sẽ làm gì trong mùa hè sau kỳ thi, những điều con vẫn có thể theo đuổi ở một trường không chuyên.
Khi phương án dự phòng đã được viết ra và con thấy nó cũng ổn, áp lực của kỳ thi giảm hẳn. Kỳ thi trở thành một cơ hội để thử sức, không còn là cánh cửa duy nhất. Ngược lại, nếu cả nhà không thể nói tới chuyện không đỗ mà không thấy nặng nề, đó là tín hiệu kỳ vọng đang lớn hơn mức con nên mang. Về lịch nguyện vọng và quy định tuyển sinh lớp mười, xem thông báo hiện hành của cơ quan giáo dục tỉnh, vì cách đăng ký mỗi năm có thể khác.
Những con đường khác dẫn tới điều con muốn
Khi con nói rõ điều con mong có ở trường chuyên, thường đó là một trong vài thứ: được học sâu một môn con thích, có bạn cùng chí hướng, có thầy cô dẫn dắt ở mức cao hơn, hoặc được thử sức ở các cuộc thi. Trường chuyên là một đường dẫn tới những điều này, nhưng không phải đường duy nhất. Biết các đường khác giúp cả nhà bớt cảm giác "được ăn cả, ngã về không" và giúp con ôn thi với tâm thế nhẹ hơn.
Một số đường hay gặp: lớp chọn hoặc câu lạc bộ học thuật ở trường công gần nhà; các khoá học trực tuyến mở về chính môn con thích, nhiều khoá miễn phí; nhóm học cùng sở thích do một thầy cô hoặc phụ huynh tổ chức; các cuộc thi, dự án khoa học dành cho học sinh mọi trường. Không đường nào giống hệt trường chuyên, và cũng không cần giống. Điều cần là con có chỗ để nuôi niềm thích của mình.
Khi đặt các đường này cạnh nhau, có nhà thấy trường chuyên vẫn là lựa chọn họ muốn thử nhất, có nhà nhận ra điều con cần thật sự đã có thể có ở gần nhà. Cả hai kết luận đều tốt, vì giờ đây quyết định dựa trên điều con cần chứ không dựa trên cái tên.
Giữ sức cho con trong mùa ôn
Nếu cả nhà quyết định thi, phần việc của người lớn là giữ cho mùa ôn không lấy đi những thứ con cần để lớn lên khoẻ mạnh. Một số điều nên làm:
- Giữ giờ ngủ như một khối cố định trong lịch tuần, không cắt để ôn thêm.
- Giữ ít nhất một hoạt động vận động con thích, dù chỉ vài buổi một tuần.
- Giữ một buổi trong tuần hoàn toàn không học, để con nghỉ ngơi và ở bên gia đình.
- Không so sánh con với bạn cùng lớp ôn hay con nhà người quen, kể cả khi nói đùa.
- Khen nỗ lực và sự kiên trì, không khen hay chê dựa trên một bài kiểm tra.
- Để ý dấu hiệu quá tải: mất ngủ, bỏ ăn, cáu gắt bất thường, khóc nhiều, đau đầu đau bụng lặp lại.
- Khi thấy những dấu hiệu đó kéo dài, giảm tải ngay và cân nhắc tìm chuyên gia tâm lý học đường hoặc bác sĩ.
Người lớn cũng nên để ý chính mình. Bố mẹ căng thẳng thì con cảm nhận được dù không ai nói ra. Nếu bạn thấy mình hồi hộp hơn cả con, đó là lúc lùi lại một bước.
Đặt mốc giữa chặng để quyết lại
Quyết định thi không nhất thiết phải giữ nguyên tới ngày thi. Đặt sẵn những mốc xem lại giúp cả nhà điều chỉnh khi cần mà không ai thấy mình bỏ cuộc:
- Ngay khi bắt đầu ôn, ghi ngày của hai mốc xem lại, ví dụ sau hai tháng và trước hạn đăng ký nguyện vọng.
- Ở mỗi mốc, hỏi con ba câu: con còn muốn thi không; con thấy sức mình thế nào; có điều gì con muốn thay đổi trong lịch.
- Người lớn tự hỏi: lịch ôn có đang giữ được giờ ngủ, giờ nghỉ của con không; không khí trong nhà thế nào.
- Nếu con muốn dừng, nghe lý do. Dừng vì quá mệt hay vì đã hiểu mình không thích là lý do chính đáng.
- Nếu quyết định dừng, nói rõ với con rằng việc dừng là một quyết định có cân nhắc, không phải thất bại, và cùng con chọn việc sẽ làm với thời gian vừa có lại.
Nhiều bạn sau khi được phép dừng lại cảm thấy nhẹ nhõm và học tốt hơn ở những việc khác. Nhiều bạn khác, khi biết mình có quyền dừng, lại tự tin ôn tiếp. Cả hai kết quả đều tốt, vì con đã được làm chủ một phần con đường của mình.
Câu hỏi thường gặp
Con muốn thi nhưng bố mẹ lo con không chịu được áp lực thì sao?
Nói thẳng nỗi lo với con và cùng đặt điều kiện: giữ giờ ngủ, giữ một buổi nghỉ, có mốc xem lại. Để con thử trong khuôn khổ đó. Nếu con chịu được, bạn có thêm hiểu biết về con. Nếu con quá tải, mốc xem lại cho phép dừng mà không ai thấy mình thua. Áp lực vừa phải con tự chọn khác với áp lực bị đặt lên vai.
Bố mẹ muốn con thi nhưng con không muốn thì nên làm gì?
Hỏi con lý do không muốn và nghe hết. Có thể con sợ, có thể con thích hướng khác, có thể con đã quá mệt. Bố mẹ nói lý do của mình. Nếu sau khi nói chuyện con vẫn không muốn, ép con ôn thi thường cho kết quả không như mong và để lại khoảng cách trong quan hệ. Có nhiều con đường khác để con học tốt.
Thi chuyên không đỗ có ảnh hưởng lâu dài tới con không?
Ảnh hưởng phụ thuộc nhiều vào cách người lớn phản ứng. Nếu gia đình coi đó là một lần thử sức và có sẵn phương án tiếp theo, phần lớn trẻ vượt qua sau một thời gian buồn. Nếu con buồn bã kéo dài, thu mình, mất ngủ nhiều tuần, nên tìm tới chuyên gia tâm lý để được hỗ trợ.
Có nên cho con đi lớp ôn từ lớp sáu, lớp bảy để chuẩn bị thi chuyên không?
Mỗi năm ôn thêm là thêm một năm lịch dày. Trước khi quyết, quay lại câu hỏi con có thích môn đó và có muốn học sâu không. Nếu con thích, một lớp vừa phải có thể giúp con học vui hơn. Nếu chỉ để chuẩn bị cho một kỳ thi còn xa, nên cân nhắc thời gian chơi và vận động của con ở tuổi này.
Làm sao để con không cảm thấy tình thương của bố mẹ phụ thuộc vào kết quả thi?
Nói thành lời và làm nhất quán. Trước kỳ thi, nói với con rằng bố mẹ tự hào về sự cố gắng của con và kết quả nào cả nhà cũng sẽ tìm cách đi tiếp. Sau kỳ thi, phản ứng đúng như đã nói. Tránh nhắc kết quả của con với người ngoài như một thành tích hay một nỗi thất vọng.