TuQuyet.comTự Quyết
Quyết định chi tiêu lớn

Có nên góp vốn làm ăn với bạn thân: cân tiền, vai trò và đường lui trước khi bắt tay

Bạn thân rủ góp vốn mở quán, mở cửa hàng: tách chuyện tiền, chuyện vai trò và chuyện chia tay, mười câu hỏi nhau trước và cách thử nhỏ trước khi góp lớn.

Two Vietnamese friends in their thirties standing inside an empty rented shophouse in Can Tho, bare walls and concrete floor, one pointing at the ceiling, seen from behind, morning light

Góp vốn làm ăn với bạn thân là hai quyết định gộp làm một: có nên bỏ tiền vào việc kinh doanh đó không, và có nên làm việc đó cùng người bạn này không. Rất nhiều người chỉ trả lời câu thứ hai ("mình tin nó") rồi coi như đã xong câu thứ nhất. Thực tế một người bạn đáng tin hoàn toàn có thể dẫn bạn vào một mô hình kinh doanh yếu, và một mô hình tốt vẫn có thể đổ vì hai người bạn không hợp cách làm việc.

Bài này không khuyên bạn góp hay không, cũng không bàn kỹ thuật thẩm định doanh nghiệp. Nó giúp bạn tách hai câu hỏi đó ra, tính phần tiền mình chịu được, làm rõ ai làm gì, hỏi nhau những câu khó khi mọi chuyện còn vui, và thử nghiệm nhỏ trước khi đặt cược lớn. Các con số là ví dụ giả định.

Tách hai câu hỏi: góp vào việc gì và góp cùng ai

Hãy hình dung bạn nhận được cùng một lời mời mở quán cà phê nhưng từ một người lạ có hồ sơ tốt. Bạn sẽ hỏi gì? Có lẽ là: mặt bằng thuê bao lâu, mỗi ngày cần bán bao nhiêu ly mới đủ chi, ai đứng quầy, đã có ai làm thử ở khu đó chưa. Đó là những câu bạn cũng nên hỏi khi người mời là bạn thân. Tình bạn không làm cho tiền thuê mặt bằng rẻ đi hay khách đông lên.

Ngược lại, hãy hình dung một mô hình rất chắc chắn nhưng người cùng làm là người bạn quen đi trễ, hay đổi ý, hoặc chưa từng phải chịu trách nhiệm về tiền bạc. Bạn có thoải mái giao nửa số vốn của mình cho cách làm việc đó không? Câu hỏi này không xúc phạm tình bạn; nó chỉ thừa nhận rằng người bạn vui khi đi chơi và người cộng sự tốt lúc khó khăn là hai vai khác nhau.

Cách làm thực tế là ghi hai cột trên một tờ giấy. Cột thứ nhất: điều mình biết chắc về việc kinh doanh này, và điều mình chỉ đang tin theo lời kể. Cột thứ hai: điều mình biết chắc về cách bạn mình làm việc với tiền và với áp lực, và điều mình chỉ đoán. Nếu cột "chỉ đang tin" dài hơn cột "biết chắc" ở cả hai bên, đó là lúc cần tìm thêm thông tin chứ chưa phải lúc quyết.

Phần tiền: góp bao nhiêu thì mình vẫn ngủ được

Chỉ góp số mất được. Phần lớn cơ sở kinh doanh nhỏ cần thời gian dài hơn dự tính mới có lời, và không ít nơi đóng cửa trước khi hoà vốn. Ví dụ giả định: bạn có 400 triệu đồng tiết kiệm, khoản dự phòng gia đình cần giữ là 150 triệu. Số còn lại là trần tối đa, và số thật sự góp nên thấp hơn trần đó.

Tính cả lần góp thứ hai. Kế hoạch ban đầu hiếm khi đủ. Khi tiền hết sau vài tháng, câu hỏi "góp thêm hay chịu mất" sẽ đến. Nên thống nhất ngay từ đầu mỗi người sẵn sàng góp thêm tối đa bao nhiêu, và nếu một người không góp thêm được thì phần sở hữu thay đổi ra sao.

Đặt mốc thời gian chịu lỗ. Hai người nên nói thẳng: mình chấp nhận chạy không có lời trong bao lâu. Sáu tháng, một năm? Mốc này giúp tránh cảnh kéo dài trong hy vọng mà tiền cứ đổ thêm.

Không vay để góp nếu chưa tính được khả năng trả. Nếu phần vốn của bạn đến từ khoản vay, khoản trả nợ hằng tháng vẫn chạy kể cả khi quán chưa có lời. Bài không khuyên vay hay không; chỉ nhắc bạn tự kiểm xem lương hiện tại có gánh nổi khoản trả đó trong suốt thời gian chịu lỗ không.

Giữ tiền chung tách khỏi tiền riêng. Một tài khoản riêng cho việc làm ăn, mọi khoản góp và chi đều đi qua đó, có sổ ghi chép hai người cùng xem được. Chuyện nhỏ này tránh được rất nhiều nghi ngờ về sau.

Ai góp tiền, ai góp công: ba kiểu chia vai

Mâu thuẫn hay gặp nhất giữa bạn bè làm ăn chung không phải là thua lỗ mà là cảm giác bất công: người đứng quán thấy mình làm nhiều, người góp tiền thấy mình chịu rủi ro nhiều. Bảng dưới so ba kiểu chia vai thường gặp.

Kiểu chia vaiƯu điểmĐiểm dễ vỡNên thống nhất trước
Một người làm toàn thời gian, người kia chỉ góp tiềnRõ ai điều hành, quyết nhanhNgười làm thấy bị thiệt khi chia lời đều; người góp tiền thấy không được biết gìLương cho người làm trước khi chia lời; chế độ báo cáo định kỳ
Cả hai cùng làm, cùng gópCùng hiểu việc, cùng chịuHai người cùng muốn quyết, không ai chịu nhường; giờ làm không đềuChia mảng phụ trách; ai có tiếng nói cuối ở mảng nào
Cả hai giữ việc chính, làm thêm buổi tối, cuối tuầnRủi ro thu nhập thấp hơnKhông ai thật sự có thời gian; việc trượt dầnAi trực giờ nào; khi nào thì một người nghỉ việc chính để làm hẳn

Điểm chung của cả ba kiểu là: góp công cũng là góp vốn, nên cần được định giá. Cách phổ biến là trả cho người làm một khoản lương cố định trước khi chia lợi nhuận theo tỷ lệ vốn. Như vậy người đứng quán không thấy mình làm không công, và người góp tiền biết rõ phần lời còn lại được chia thế nào.

Mười câu nên hỏi nhau khi mọi chuyện còn vui

Những câu dưới đây nghe có vẻ bi quan, nhưng hỏi lúc đang hào hứng thì dễ hơn rất nhiều so với lúc đã có chuyện. Hai người nên ngồi riêng một buổi, trả lời từng câu và ghi lại:

  • Mỗi người góp bao nhiêu tiền, bao nhiêu công, và tỷ lệ sở hữu là bao nhiêu.
  • Ai được quyết những khoản chi dưới một mức nhất định mà không cần hỏi người kia.
  • Người làm toàn thời gian nhận lương bao nhiêu, từ khi nào.
  • Lợi nhuận chia mấy tháng một lần, hay để lại để mở rộng.
  • Khi cần thêm tiền, ai góp, góp bao nhiêu, và nếu một người không góp được thì sao.
  • Có được tuyển người nhà vào làm không.
  • Một người muốn rút ra thì báo trước bao lâu, phần vốn được định giá thế nào.
  • Nếu thua lỗ tới mức nào thì cùng đồng ý dừng.
  • Nếu một người ốm nặng, chuyển đi xa hoặc mất thì phần của họ xử lý ra sao.
  • Hai người bất đồng mà không ai nhường thì nhờ ai đứng giữa.

Nếu có câu nào hai người không trả lời được hoặc trả lời rất khác nhau, đó là thông tin quý. Nó không có nghĩa là không nên làm chung, nhưng có nghĩa là chưa nên chuyển tiền.

Thử nhỏ trước khi góp lớn

Một trong những công cụ tốt nhất khi phải quyết một việc khó đảo ngược là biến nó thành chuỗi bước nhỏ đảo ngược được. Với chuyện góp vốn, có thể làm như sau:

  1. Làm chung một việc nhỏ trong vài tuần: bán thử qua mạng, bán ở chợ phiên cuối tuần, nhận làm một đơn hàng. Mục tiêu là xem hai người làm việc với nhau ra sao khi có tiền và áp lực thật.
  2. Ghi lại số liệu thật: bán được bao nhiêu, chi hết bao nhiêu, mất bao nhiêu giờ. So với con số trong kế hoạch.
  3. Sau đợt thử, mỗi người tự viết riêng ba điều thấy ổn và ba điều lo ngại, rồi đổi cho nhau đọc.
  4. Nếu vẫn muốn đi tiếp, góp đợt đầu ở mức nhỏ, đủ để chạy vài tháng, kèm điều kiện cụ thể để góp đợt hai.
  5. Đặt ngày xem lại cố định, ví dụ cuối mỗi quý, để quyết tiếp, điều chỉnh hay dừng dựa trên số liệu chứ không dựa trên cảm xúc hôm đó.

Cách thử này tốn thời gian hơn chuyển ngay một khoản lớn, nhưng nó đổi rủi ro không đảo ngược được thành những bước nhỏ có thể dừng. Nhiều cặp bạn bè phát hiện qua đợt thử rằng họ hợp làm việc hơn tưởng; nhiều cặp khác phát hiện điều ngược lại mà vẫn giữ được tình bạn vì chưa ai mất nhiều.

Viết sẵn đường lui khi còn vui

Thoả thuận bằng lời giữa bạn thân rất dễ được hiểu theo hai cách khác nhau sau vài năm. Vì vậy những gì hai người đã thống nhất ở phần câu hỏi nên được viết thành văn bản, có chữ ký, mỗi người giữ một bản. Văn bản đó không thay cho lòng tin; nó giúp lòng tin không phải gánh những chuyện trí nhớ hay nhầm.

Phần quan trọng nhất của văn bản thường lại là phần ít ai muốn viết: điều kiện chia tay. Khi một người muốn rút, phần vốn được tính theo giá trị sổ sách, theo giá thoả thuận hay theo định giá độc lập? Người ở lại có quyền mua trước không? Trả trong bao lâu? Viết những điều này khi đang vui thì dễ, vì chưa ai biết mình sẽ là người đi hay người ở.

Về hình thức pháp lý, góp vốn có thể dưới dạng hộ kinh doanh, công ty hoặc chỉ là thoả thuận giữa hai cá nhân, mỗi dạng có trách nhiệm khác nhau với khoản nợ và với người đứng tên. Bài này chỉ dừng ở mức nguyên tắc; với khoản góp lớn, bạn nên nhờ luật sư xem cách đứng tên và soạn thoả thuận cho chặt, đặc biệt nếu chỉ một người đứng tên giấy phép hay hợp đồng thuê mặt bằng.

Khi nào nên dừng ở vai trò người bạn

Có những trường hợp lý trí nói không nhưng tình cảm nói có. Bạn mình đang khó khăn, cần một cơ hội, và bạn muốn giúp. Lúc đó cần nhớ rằng giúp bạn và góp vốn với bạn là hai việc khác nhau. Bạn có thể giúp bằng cách giới thiệu khách, góp ý kế hoạch, cho mượn một khoản nhỏ có hạn trả rõ, mà không cần trở thành người đồng sở hữu.

Vài tín hiệu đáng để dừng lại: người bạn không muốn ghi chép hay ký thoả thuận vì cho rằng như vậy là không tin nhau; kế hoạch thay đổi liên tục mỗi lần nói chuyện; bạn mình đã từng làm ăn chung với người khác và kết thúc trong căng thẳng mà không rút ra được điều gì; hoặc chính bạn thấy lo lắng mỗi lần nghĩ tới số tiền sẽ góp.

Từ chối góp vốn không phải là từ chối tình bạn. Một câu nói thẳng như "mình chưa sẵn sàng để tiền vào việc kinh doanh lúc này, nhưng mình vẫn muốn giúp cậu theo cách khác" thường được đón nhận tốt hơn bạn tưởng. Điều làm mất bạn nhanh nhất là gật đầu cho qua, rồi sau đó lơ là, đòi rút vốn giữa chừng hay nói sau lưng.

Câu hỏi thường gặp

Góp vốn bằng công sức thay vì tiền có được không?

Được, nhiều cặp bạn bè chia như vậy. Điểm cần làm rõ là công sức được tính thành bao nhiêu phần sở hữu, trong bao lâu, và nếu người góp công nghỉ giữa chừng thì phần đó xử lý thế nào. Viết rõ ngay từ đầu tránh được cảm giác bất công về sau.

Có nên chia tỷ lệ sở hữu năm mươi – năm mươi?

Chia đều nghe công bằng nhưng dễ bế tắc khi hai người bất đồng vì không ai có tiếng nói cuối. Nếu chọn chia đều, nên thống nhất trước mỗi người có quyền quyết cuối ở mảng nào, và khi bế tắc thì nhờ ai đứng giữa.

Có cần làm giấy tờ khi góp vốn với bạn thân không?

Nên có. Văn bản ghi số vốn, tỷ lệ, vai trò, cách chia lời và điều kiện rút vốn giúp hai người cùng nhớ đúng một thoả thuận. Với khoản lớn hoặc có thuê mặt bằng dài hạn, nên nhờ luật sư xem qua cách đứng tên.

Bạn thân đề nghị góp vốn nhưng mình không hiểu ngành đó thì sao?

Bạn có thể dành vài tuần tìm hiểu, nói chuyện với người đang làm cùng ngành, hoặc làm thử bán thời gian. Nếu sau đó vẫn chỉ dựa vào lời kể của bạn mình, số tiền góp nên giữ ở mức nhỏ mà nếu mất bạn không ảnh hưởng tới gia đình.

Vợ hoặc chồng không đồng ý góp vốn thì nên làm gì?

Nếu tiền góp là tiền chung, ý kiến của vợ hoặc chồng cần được tôn trọng. Hãy nghe kỹ lý do họ lo ngại; đó thường là những rủi ro bạn chưa thấy. Có thể cùng nhau đặt một mức tối đa mà cả hai chấp nhận được.

Khi làm ăn thua lỗ, làm sao giữ được tình bạn?

Những cặp giữ được tình bạn thường đã thống nhất trước mức lỗ chấp nhận được và điều kiện dừng. Khi chạm mốc, họ dừng theo thoả thuận thay vì đổ lỗi. Nói thẳng, minh bạch sổ sách và không kể chuyện với người ngoài giúp cả hai giữ thể diện.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138