TuQuyet.comTự Quyết
Thiên kiến và cảm xúc khi tự quyết

Mệt mỏi vì quyết định quá nhiều: dấu hiệu cạn sức và cách dành đầu óc cho việc lớn

Cả ngày chọn món, trả lời tin nhắn, xử lý việc nhà khiến tối đến bạn quyết bừa hoặc né chuyện lớn. Cách nhận ra và bớt những lựa chọn vụn vặt.

Tired Vietnamese mother sitting on the kitchen floor of a small apartment in Ho Chi Minh City late evening, grocery bags around her, head resting on her knees, warm dim light

Khi phải đưa ra quá nhiều lựa chọn liên tiếp, kể cả lựa chọn nhỏ, nhiều người thấy chất lượng quyết định về sau giảm đi: hoặc chọn bừa cho xong, hoặc chọn phương án mặc định, hoặc né luôn không quyết. Hiện tượng này thường được gọi là mệt mỏi vì quyết định. Giới nghiên cứu vẫn còn tranh luận về cơ chế chính xác, nhưng cảm giác "tối đến đầu óc không muốn chọn gì nữa" thì rất nhiều người nhận ra.

Bài này không đi vào tranh luận học thuật, mà giúp bạn làm hai việc thực tế: nhận ra lúc mình đang cạn sức quyết định, và sắp xếp ngày sống sao cho những chuyện lớn như nhận việc mới, ký hợp đồng thuê nhà, bàn chuyện tiền với người thân không bị đặt vào lúc đầu óc đã kiệt.

Một ngày bình thường có bao nhiêu lựa chọn

Thử nghĩ về một ngày làm việc của một người mẹ đi làm văn phòng. Sáng dậy chọn đồ cho mình và cho con, chọn bữa sáng, chọn đường đi tránh tắc. Đến công ty, trả lời vài chục tin nhắn, mỗi tin là một lựa chọn nhỏ: trả lời ngay hay để sau, đồng ý hay từ chối, viết ngắn hay dài. Buổi trưa chọn ăn gì, ăn với ai. Chiều tan làm, ghé chợ chọn món cho bữa tối, nghe con kể chuyện ở lớp và quyết có cần nhắn cô giáo không. Tối lại có nhóm gia đình bàn chuyện về quê dịp lễ.

Không lựa chọn nào trong đó khó, nhưng cộng lại là hàng trăm lần đầu óc phải cân, phải chọn, phải chịu trách nhiệm. Đến chín giờ tối, khi người chồng hỏi "vậy mình có nhận căn hộ thuê kia không, chủ nhà cần trả lời trước sáng mai", nhiều người sẽ thấy một sự uể oải rất khó tả. Đó không phải vì câu hỏi khó hơn các câu khác, mà vì nó đến sau cùng.

Nhận ra điều này giúp bạn thôi trách mình "sao chuyện lớn vậy mà không suy nghĩ cho kỹ". Có thể không phải bạn hời hợt, mà là bạn đã tiêu gần hết sức suy nghĩ trong ngày cho những việc khác.

Năm dấu hiệu bạn đang cạn sức quyết định

Chọn phương án mặc định cho xong. Người bán gợi ý gói nào thì lấy gói đó, người khác đề xuất gì thì gật đầu. Không phải vì bạn đồng ý, mà vì không còn muốn cân thêm.

Né, hoãn, để "mai tính". Tin nhắn cần trả lời bị bỏ đó, giấy tờ cần ký bị cất vào ngăn kéo. Hoãn một chuyện nhỏ thì không sao, nhưng nếu chuyện lớn nào cũng bị đẩy sang ngày khác, có thể bạn đang quá tải.

Dễ cáu khi bị hỏi ý kiến. Một câu hỏi đơn giản như "tối nay ăn gì" bỗng khiến bạn khó chịu. Phản ứng ấy thường là dấu hiệu đầu óc đã muốn nghỉ.

Mua sắm bốc đồng vào buổi tối. Nhiều người nhận thấy mình hay đặt hàng trên điện thoại vào cuối ngày, khi kiểm soát đã lỏng. Những món ấy thường bị hối hận vào sáng hôm sau.

Thấy mọi lựa chọn đều như nhau. Khi mệt, sự khác biệt giữa các phương án bị mờ đi. Bạn nghĩ "chọn cái nào cũng được", dù thật ra có một phương án hợp với bạn hơn rõ rệt.

Bớt những lựa chọn vụn vặt để dành sức

Cách bền vững nhất không phải là cố gắng hơn, mà là giảm số lựa chọn không cần thiết. Bạn có thể thử dần từng việc dưới đây, không cần làm hết một lúc.

  1. Cố định những việc lặp lại. Thực đơn bữa sáng theo tuần, một vài bộ đồ đi làm quen thuộc, giờ đi chợ cố định. Mỗi thói quen cố định là một lựa chọn bạn không phải làm lại mỗi ngày.
  2. Đặt quy tắc thay cho quyết định từng lần. Ví dụ: món đồ dưới một mức tiền tự đặt thì mua không cần đắn đo, trên mức đó thì chờ hai ngày. Tin nhắn nhóm không gấp thì trả lời vào một khung giờ trong ngày. Quy tắc giúp bạn khỏi cân lại cùng một chuyện nhiều lần.
  3. Gom các việc nhỏ cần chọn vào một lúc. Thay vì quyết lặt vặt suốt ngày, dành mười lăm phút buổi sáng để xử lý một loạt: duyệt lịch, trả lời các câu hỏi đã dồn, chọn món cho cả tuần.
  4. Chia bớt việc cho người khác. Trong nhà, mỗi người phụ trách một mảng và được quyền quyết trong mảng đó, không cần hỏi lại. Bạn bớt được một nửa số câu hỏi nhỏ.
  5. Chấp nhận "đủ tốt" cho chuyện nhỏ. Không phải món nào cũng cần so mười cửa hàng. Chọn cái đủ tốt đầu tiên cho những việc ít hậu quả, để dành sự kỹ lưỡng cho việc lớn.

Sau vài tuần áp dụng, nhiều người thấy buổi tối nhẹ đầu hơn hẳn, dù khối lượng công việc không giảm. Lý do đơn giản: số lần phải cân nhắc giảm đi, nên phần sức còn lại nhiều hơn.

Xếp chuyện lớn vào đúng giờ

Mỗi người có khung giờ tỉnh táo khác nhau, nhưng có một nguyên tắc chung: đừng để những quyết định khó đảo ngược rơi vào lúc bạn đã cạn. Bảng dưới đây gợi ý cách phân loại.

Loại quyết địnhVí dụNên làm khi nào
Khó đảo ngược, ảnh hưởng nhiều nămNhận lời mời làm việc, ký hợp đồng thuê dài hạn, cho người thân vay khoản lớnLúc tỉnh táo nhất trong ngày, sau khi ngủ đủ; không quyết trong cùng buổi nhận tin
Quan trọng nhưng sửa đượcĐăng ký lớp học cho con, đổi lịch làm việc, chọn nơi đi chơi dịp lễBất kỳ lúc nào còn sức; có thể chia làm hai lần
Lặp lại hằng ngàyĂn gì, mặc gì, đi đường nàoBiến thành thói quen hoặc quy tắc, không cần quyết mỗi lần
Nhỏ, ít hậu quảChọn màu ốp điện thoại, trả lời lời mời không quan trọngChọn nhanh, chấp nhận đủ tốt

Nếu ai đó ép bạn trả lời ngay một chuyện thuộc dòng đầu tiên lúc tối muộn, bạn có quyền nói "để mình trả lời vào sáng mai". Phần lớn những đề nghị thật sự tốt vẫn còn đó sau một đêm. Đề nghị nào không chờ được một đêm thì đáng để bạn nghi ngờ thêm.

Những giai đoạn dồn dập lựa chọn

Có những quãng thời gian trong đời mà số lựa chọn tăng vọt cùng lúc: chuẩn bị đám cưới, chuyển nhà, sinh con đầu lòng, bố mẹ nằm viện, con vào lớp một. Mỗi giai đoạn như vậy đổ lên đầu bạn hàng chục quyết định mới mỗi ngày, phần lớn chưa từng gặp, và nhiều cái phải chọn nhanh.

Đây là lúc dễ quyết sai nhất vì mệt. Người chuẩn bị đám cưới dễ đồng ý thêm một khoản chi lớn mà bình thường sẽ cân nhắc kỹ; người có bố mẹ nằm viện dễ ký những giấy tờ chưa đọc kỹ; người mới chuyển nhà dễ mua sắm đồ đạc vội vã rồi để không. Không phải vì họ kém cỏi, mà vì sức suy nghĩ đã bị chia cho quá nhiều việc.

Nếu biết trước mình sắp bước vào một giai đoạn như vậy, bạn có thể chuẩn bị: viết sẵn danh sách những quyết định lớn nhất cần làm và chốt trước những gì chốt được, giao bớt việc cho người thân, đặt một giới hạn chi tiêu chung để khỏi phải cân từng món. Với giấy tờ quan trọng, nhất là liên quan tới tài sản hay điều trị, hãy nhờ một người tỉnh táo đọc cùng trước khi ký. Và nhớ cho mình nghỉ: một buổi không phải chọn gì cũng là cách nạp lại sức.

Khi mệt mỏi không còn là chuyện quyết định

Có một ranh giới cần nói rõ. Mệt vì phải chọn quá nhiều trong ngày là chuyện thường, nghỉ một đêm, sắp xếp lại thói quen là đỡ. Nhưng nếu bạn thấy mệt kéo dài nhiều tuần, sáng dậy đã không muốn làm gì, mất hứng thú với cả những việc từng thích, ngủ không ngon hoặc ngủ quá nhiều, thì có thể đó không còn là mệt mỏi vì quyết định nữa.

Những dấu hiệu ấy có thể liên quan đến căng thẳng kéo dài, kiệt sức trong công việc, hoặc các vấn đề sức khoẻ tinh thần khác cần được đánh giá đúng. Bài này không thay được việc đó. Nên đi khám, nói chuyện với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý để được hỗ trợ. Trong lúc ấy, hãy hoãn những quyết định lớn nếu có thể, hoặc nhờ người thân tin cậy cùng cân nhắc.

Nếu bạn hoặc ai đó bên cạnh có ý nghĩ làm hại bản thân, đừng chờ. Gọi cấp cứu 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất, và ở cạnh người đó cho đến khi có người hỗ trợ. Đây là việc cần làm ngay, trước mọi cân nhắc khác.

Giúp người thân đang quá tải

Đôi khi người cạn sức không phải bạn mà là người trong nhà: vợ hoặc chồng đang lo một lúc chuyện công việc và chuyện bố mẹ ốm, con lớn vừa vào đại học phải tự lo mọi thứ lần đầu. Họ có thể trở nên ít nói, trả lời qua loa, hoặc dễ nổi nóng khi bị hỏi ý kiến.

Cách giúp hữu ích là giảm số câu hỏi đưa cho họ. Thay vì hỏi "cuối tuần mình làm gì", bạn có thể đưa ra một đề xuất cụ thể: "Cuối tuần mình ở nhà nghỉ, chiều Chủ nhật qua thăm bà, anh thấy được không?" Một câu có hay không dễ trả lời hơn một câu mở. Với chuyện lớn, hãy hẹn một lúc cả hai cùng tỉnh táo thay vì bàn lúc vừa về nhà.

Cũng nên thay họ cầm một số mảng trong một thời gian. Không cần nói to là "để em lo hết", chỉ cần lặng lẽ nhận phần đi chợ, đưa đón con, trả lời nhóm họ hàng. Khi số lựa chọn họ phải làm giảm đi, họ sẽ có sức hơn cho những chuyện thật sự cần đến họ.

Câu hỏi thường gặp

Mệt mỏi vì quyết định có phải là chuyện đã được khoa học chứng minh chắc chắn không?

Hiện tượng người ta chọn kém hơn khi đã phải chọn nhiều được mô tả trong khá nhiều nghiên cứu, nhưng giới học thuật vẫn tranh luận về nguyên nhân và mức độ, và một số kết quả cũ không lặp lại được khi làm lại. Bạn nên coi đây là một cách hiểu thực tế, không phải định luật.

Có nên để mọi quyết định quan trọng vào buổi sáng không?

Với nhiều người buổi sáng là lúc tỉnh táo nhất, nhưng không phải ai cũng vậy. Hãy quan sát chính mình vài tuần xem lúc nào bạn suy nghĩ rõ ràng nhất, rồi dành khung giờ đó cho các chuyện lớn. Điều quan trọng là tránh quyết chuyện lớn khi đã kiệt sức.

Cố định thực đơn, quần áo có khiến cuộc sống nhàm chán không?

Có thể, nếu bạn cố định quá mức. Mục đích là bớt lựa chọn ở những việc bạn không thấy thú vị, để dành hứng thú cho việc khác. Nếu bạn thích nấu ăn thì cứ thoải mái chọn món; chỉ cố định những gì khiến bạn thấy phiền.

Người khác ép trả lời ngay trong buổi tối thì nên làm sao?

Bạn có quyền lịch sự đáp rằng mình cần ngủ một đêm để trả lời chính xác hơn. Phần lớn các đề nghị đàng hoàng đều chấp nhận điều này. Nếu bên kia không chịu chờ dù chỉ một đêm cho một việc lớn, đó cũng là thông tin đáng để bạn cân nhắc.

Mệt mỏi kéo dài mấy tuần thì có cần đi khám không?

Nếu mệt kéo dài nhiều tuần, kèm mất hứng thú, khó ngủ hoặc ngủ quá nhiều, khó tập trung, bạn nên đi khám để được đánh giá đúng. Đây có thể là dấu hiệu của căng thẳng kéo dài hoặc vấn đề sức khoẻ cần hỗ trợ chuyên môn, không chỉ là chuyện sắp xếp thói quen.

Làm sao để bớt quyết định mà vẫn không bỏ sót việc quan trọng?

Dùng quy tắc và lịch cố định cho việc lặp lại, giữ một danh sách ngắn các chuyện lớn đang chờ quyết và xem lại vào một giờ cố định trong tuần. Cách này giúp việc lớn không bị chìm giữa việc nhỏ, đồng thời bạn không phải nghĩ về chúng suốt ngày.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138