Lời khuyên hữu ích nhất thường đến từ vài người đã trải qua đúng hoàn cảnh của bạn và không có lợi ích riêng trong quyết định ấy; hỏi thêm người ngoài nhóm này thường chỉ làm bạn rối hơn chứ không sáng hơn. Khi hỏi quá nhiều, bạn nhận về những ý kiến trái ngược, mỗi ý kiến đều có lý, và cuối cùng quyết định bị kéo theo người nói to nhất hoặc người nói sau cùng.
Bài này giúp bạn xin lời khuyên một cách có chủ đích: hỏi ai, hỏi điều gì, nghe thế nào, và biết khi nào đã đủ để tự quyết. Nó không bảo bạn đừng hỏi ai; ngược lại, hỏi đúng người là một phần quan trọng của việc quyết định tốt.
Vì sao càng hỏi càng rối
Mỗi người cho lời khuyên đều nhìn chuyện của bạn qua hoàn cảnh, kinh nghiệm và nỗi sợ của chính họ. Người từng mất việc sau khi nghỉ ngang sẽ khuyên bạn đừng nghỉ. Người từng thành công khi liều sẽ khuyên bạn cứ đi. Người chưa từng ở hoàn cảnh ấy sẽ khuyên theo những gì họ nghe được. Không ai sai, nhưng họ đang trả lời câu hỏi của đời họ, không phải của đời bạn.
Thêm vào đó, nhiều lời khuyên đi kèm cảm xúc. Bố mẹ khuyên vì thương và vì lo; bạn bè khuyên vì muốn bạn ở gần hoặc muốn bạn giống họ; đồng nghiệp khuyên có khi vì lợi ích của nhóm. Khi bạn hỏi càng nhiều người, những lớp cảm xúc ấy chồng lên nhau và che mất câu hỏi gốc của bạn.
Cuối cùng, việc hỏi nhiều đôi khi là một cách hoãn quyết định. Chừng nào còn đang hỏi, bạn còn chưa phải chọn. Nếu bạn để ý thấy mình đã hỏi tới người thứ mười mà vẫn muốn hỏi thêm, rất có thể vấn đề không còn là thiếu thông tin, mà là chưa sẵn sàng chịu trách nhiệm cho lựa chọn của mình.
Chọn ai để hỏi
Người đã trải qua đúng hoàn cảnh. Muốn biết về chuyện về quê lập nghiệp, hãy hỏi người đã về quê, cả người thành công lẫn người quay lại thành phố. Kinh nghiệm trực tiếp giá trị hơn nhiều so với ý kiến chung chung.
Người không có lợi ích trong lựa chọn của bạn. Người bán nhà khuyên mua nhà, người tuyển dụng khuyên nhận việc, người thân muốn bạn ở gần khuyên đừng đi xa. Họ có thể đúng, nhưng lời khuyên của họ cần được cân nhắc với lợi ích ấy.
Người hiểu giá trị của bạn. Một người bạn lâu năm biết bạn coi trọng điều gì, sợ điều gì, có thể nhắc bạn những điều bạn đang quên. Họ không cần biết nhiều về chủ đề, chỉ cần biết bạn. Đôi khi câu hỏi đơn giản của họ như "thế còn chuyện bạn muốn gần bố mẹ thì sao" lại chạm đúng điều bạn đang bỏ qua.
Người có chuyên môn với phần cần chuyên môn. Phần hợp đồng, nhà đất, thuế, sức khoẻ cần hỏi người có chuyên môn thật như luật sư, bác sĩ. Đừng hỏi ý kiến đám đông về những câu hỏi cần câu trả lời chính xác.
Một người hay nói thẳng. Trong nhóm người bạn hỏi, nên có ít nhất một người dám chỉ ra điểm yếu trong kế hoạch của bạn. Nếu ai cũng đồng ý, bạn chưa học được gì mới.
Hỏi thế nào để nhận được điều có ích
Cách bạn hỏi quyết định khá nhiều điều bạn nhận về. Câu hỏi "anh chị thấy em có nên…" thường cho ra lời phán, còn những câu cụ thể hơn cho ra kinh nghiệm dùng được.
- Kể hoàn cảnh đủ rõ trước khi hỏi. Thu nhập đại khái, trách nhiệm gia đình, mục tiêu, nỗi lo chính. Thiếu hoàn cảnh, người nghe sẽ tự điền bằng hoàn cảnh của họ.
- Hỏi kinh nghiệm thay vì hỏi phán quyết. Thay vì "em có nên chuyển không", hãy hỏi "lúc anh chị chuyển, điều gì khó nhất mà trước đó không lường được".
- Hỏi về điều họ sẽ làm khác. "Nếu làm lại, anh chị sẽ chuẩn bị gì thêm?" Câu này thường cho ra những bài học thực tế nhất.
- Hỏi điều gì có thể làm kế hoạch thất bại. Người có kinh nghiệm thường nhìn ra rủi ro nhanh hơn bạn.
- Ghi lại, cảm ơn, và không hứa sẽ làm theo. Bạn nên nói rõ ngay từ đầu: "Em đang hỏi vài người để có thêm góc nhìn, rồi em sẽ tự quyết." Điều này giúp người khuyên không cảm thấy bị phớt lờ nếu bạn chọn khác.
Khi hỏi theo cách này, bạn nhận về dữ liệu chứ không chỉ nhận về những lời "nên" và "không nên". Dữ liệu thì bạn tự cân được, còn những lời phán trái ngược nhau thì chỉ khiến bạn rối thêm.
Ba nhóm lời khuyên và cách dùng
Sau khi đã hỏi, bạn có thể xếp những gì nghe được vào ba nhóm. Mỗi nhóm có giá trị khác nhau và nên được dùng theo cách khác nhau.
| Nhóm lời khuyên | Ví dụ | Cách dùng |
|---|---|---|
| Kinh nghiệm cụ thể | "Năm đầu ở quê, thu nhập giảm còn khoảng một nửa so với dự tính, phải nhờ khoản để dành." | Rất giá trị; dùng để điều chỉnh kế hoạch và chuẩn bị dự phòng |
| Ý kiến có lý do | "Anh nghĩ em nên chờ con học xong cấp một, vì chuyển trường giữa chừng con sẽ vất vả." | Cân nhắc lý do, kiểm xem có đúng với hoàn cảnh nhà mình không |
| Phán quyết không lý do | "Dại gì mà đi, ở nhà cho lành." | Ghi nhận sự quan tâm, nhưng không nên đặt nặng trong quyết định |
Nếu phần lớn những gì bạn nghe được nằm ở dòng cuối, có lẽ bạn đang hỏi chưa đúng người hoặc chưa đúng câu. Nếu nằm ở dòng đầu, bạn đã có nguyên liệu rất tốt để tự quyết.
Khi người thân khuyên trái ý mình
Phần khó nhất không phải là lời khuyên của người lạ, mà là của những người mình thương và kính trọng. Ở nhiều gia đình Việt Nam, bố mẹ coi việc góp ý chuyện lớn của con là trách nhiệm, và không làm theo dễ bị hiểu là không nghe lời. Điều này khiến nhiều người hoặc làm theo trong khi lòng không muốn, hoặc giấu luôn quyết định của mình.
Một cách cân bằng là tách hai việc: lắng nghe thật lòng và quyết định thật lòng. Lắng nghe nghĩa là hỏi kỹ vì sao bố mẹ lo, ghi nhận những điểm có lý, và cảm ơn. Quyết định nghĩa là sau khi cân nhắc, bạn chọn theo hoàn cảnh và giá trị của chính mình, rồi giải thích với bố mẹ bằng lý do cụ thể, kèm kế hoạch cho những điều họ lo.
Ví dụ, nếu bố mẹ lo bạn chuyển vào thành phố khác sẽ không có ai đỡ khi ốm đau, bạn nên kể rõ mình đã tính tới chuyện bảo hiểm, có người quen ở đó, và sẽ về thăm theo lịch nào. Lời giải thích như vậy cho bố mẹ thấy lời khuyên của họ đã được nghe, dù kết quả không như họ muốn. Với những chuyện ảnh hưởng tới cả nhà, danh mục quyết định chung với gia đình của trang có thêm cách bàn bạc.
Ví dụ giả định: hỏi chuyện về quê lập nghiệp
Anh Khoa, một người giả định ba mươi lăm tuổi làm việc ở Thành phố Hồ Chí Minh, đang tính về Đắk Lắk mở một xưởng rang cà phê nhỏ cùng gia đình. Trong một tháng, anh đem chuyện này hỏi gần hai mươi người: đồng nghiệp, bạn học cũ, họ hàng, vài người lạ trên mạng. Kết quả là một mớ ý kiến: người bảo nên về ngay khi còn trẻ, người bảo đợi con lớn, người bảo về là "tự sát sự nghiệp", người bảo ở thành phố mới là phí đời.
Anh quyết định làm lại từ đầu với ba người được chọn kỹ. Một người bạn đã về quê làm nông sản được bốn năm, từng có lúc phải lên lại thành phố làm thêm. Một người anh họ làm kế toán, hiểu chuyện vốn và dòng tiền. Và vợ anh, người hiểu rõ nhất gia đình cần gì. Với người bạn, anh không hỏi "có nên về không", mà hỏi "năm đầu khó nhất ở đâu, nếu làm lại thì chuẩn bị gì thêm". Câu trả lời rất cụ thể: phải có khoản dự phòng đủ sống ít nhất một năm, và nên giữ một nguồn thu nhập phụ trong thời gian đầu.
Sau ba cuộc trò chuyện ấy, anh Khoa có ít ý kiến hơn hẳn, nhưng lại có nhiều điều dùng được hơn. Anh chưa quyết ngay, mà đặt kế hoạch thử: dành nửa năm vừa làm ở thành phố vừa nhận đơn rang thử qua người quen, rồi mới tính bước tiếp theo.
Biết lúc nào nên thôi hỏi
Có một vài dấu hiệu cho thấy bạn đã hỏi đủ. Thứ nhất, những gì bạn nghe bắt đầu lặp lại, không có điều mới. Thứ hai, bạn đã hỏi được ít nhất một người có kinh nghiệm trực tiếp và một người dám nói thẳng. Thứ ba, những câu hỏi chuyên môn như hợp đồng, pháp lý, sức khoẻ đã được người có chuyên môn trả lời. Khi có đủ ba điều này, việc hỏi thêm hiếm khi giúp được gì.
Lúc ấy, hãy dành một buổi ngồi một mình với những ghi chép. Đọc lại, gạch những gì không áp dụng cho hoàn cảnh của bạn, khoanh những điểm đáng lo nhất, rồi tự hỏi: sau khi nghe tất cả, mình nghĩ gì. Đó là lúc tiếng nói của chính bạn cần được nghe rõ nhất, sau khi đã được bổ sung bằng kinh nghiệm của người khác.
Nếu tới bước này mà bạn vẫn hoàn toàn không biết mình muốn gì, có thể vấn đề nằm ở việc chưa rõ điều mình coi trọng nhất. Khi ấy, thay vì hỏi thêm người khác, hãy thử viết ra ba điều quan trọng nhất với bạn trong vài năm tới, rồi xem phương án nào phục vụ chúng tốt hơn.
Câu hỏi thường gặp
Nên hỏi bao nhiêu người là đủ trước một quyết định lớn?
Không có con số cố định, nhưng với nhiều người, ba đến năm người được chọn kỹ là đủ: một hai người có kinh nghiệm trực tiếp, một người hiểu bạn, một người dám nói thẳng, cộng thêm chuyên gia cho phần cần chuyên môn. Hỏi thêm sau đó thường ít giá trị.
Lời khuyên của người thân và người lạ, nên tin bên nào hơn?
Mỗi bên có giá trị riêng. Người thân hiểu bạn nhưng có cảm xúc và lợi ích riêng trong quyết định. Người lạ có kinh nghiệm trực tiếp có thể khách quan hơn nhưng không biết hoàn cảnh của bạn. Nên dùng cả hai và cân theo lý do, không theo vai trò.
Có nên hỏi ý kiến trên các nhóm mạng xã hội không?
Có thể hỏi để tìm người có kinh nghiệm, nhưng nên thận trọng. Bạn không biết hoàn cảnh của người trả lời, và nhiều trả lời mang tính quảng cáo hoặc cảm tính. Tốt nhất là dùng nhóm để tìm vài người có trải nghiệm thật, rồi trò chuyện riêng kỹ hơn.
Nếu làm trái lời khuyên rồi thất bại thì sao?
Bạn có thể buồn và nghe vài câu trách, nhưng điều đó không có nghĩa là bạn sai khi tự quyết. Hãy xem lại mình đã thiếu thông tin gì, có điểm nào người khuyên đã đúng, rồi rút kinh nghiệm. Thừa nhận điểm người khác nói đúng cũng giúp giữ quan hệ.
Làm sao từ chối lời khuyên mà không mất lòng?
Cảm ơn sự quan tâm, nói rằng bạn đã cân nhắc ý kiến ấy, rồi giải thích ngắn gọn lý do và kế hoạch của mình. Tránh tranh luận đúng sai. Phần lớn mọi người chấp nhận dễ hơn khi thấy ý kiến của họ đã được lắng nghe nghiêm túc.
Có nên hỏi người có chuyên môn ngay từ đầu không?
Với những phần cần câu trả lời chính xác như hợp đồng lao động, giấy tờ nhà đất, vấn đề sức khoẻ, nên hỏi người có chuyên môn càng sớm càng tốt. Biết sớm các ràng buộc giúp bạn loại được phương án không khả thi và đỡ tốn công cân nhắc.