Cảm xúc mạnh như giận, buồn, xấu hổ hay quá vui đều khiến bạn nhìn sự việc qua một khung hẹp: chỉ thấy những gì liên quan tới cảm xúc ấy, đánh giá thấp hậu quả về sau và muốn hành động ngay. Vì vậy những quyết định khó đảo ngược, như nghỉ việc, chia tay, bán tài sản, cắt đứt với người thân, nên được hoãn lại cho tới khi cơn cảm xúc đã lắng.
Bài này không bảo bạn phải dập tắt cảm xúc. Cảm xúc thường mang thông tin thật: cơn giận có thể cho thấy một ranh giới bị vượt qua, nỗi buồn có thể cho thấy một điều quan trọng đã mất. Điều cần làm là tách việc lắng nghe cảm xúc khỏi việc hành động theo nó ngay lập tức.
Cảm xúc thay đổi cách bạn nhìn lựa chọn
Khi đang giận, người ta thường thấy mình chắc chắn hơn, đánh giá rủi ro thấp hơn và muốn làm gì đó ngay. Sau một cuộc họp bị cấp trên phê bình trước mặt cả phòng, ý nghĩ "nghỉ luôn cho rồi" xuất hiện rất tự nhiên, kèm cảm giác như mọi thứ đã rõ ràng. Trong lúc ấy, những câu hỏi như "tháng sau trả tiền nhà bằng gì" bị đẩy ra sau.
Khi đang buồn, chiều hướng thường khác: mọi thứ trông xám hơn, những điều tốt có vẻ khó xảy ra, và người ta dễ chọn rút lui. Một người vừa trải qua chuyện đau lòng có thể muốn bán nhà, chuyển đi nơi khác, bỏ dở việc học, chỉ để thoát khỏi những gì nhắc tới nỗi đau.
Ngay cả niềm vui lớn cũng có thể làm lệch. Vừa nhận tin được tăng lương, nhiều người dễ đồng ý một khoản chi lớn hơn mức mình thường cân nhắc. Không cảm xúc nào xấu, nhưng cảm xúc mạnh nào cũng khiến tầm nhìn hẹp lại trong một thời gian.
Điều đáng chú ý là trong lúc cảm xúc dâng cao, ta thường không thấy tầm nhìn mình đang hẹp. Từ bên trong, mọi thứ trông rất rõ ràng và hợp lý. Chính vì vậy mà cách bảo vệ tốt nhất không phải là cố gắng sáng suốt hơn trong lúc ấy, mà là có sẵn một quy tắc đặt ra từ khi còn bình tĩnh.
Dấu hiệu cảm xúc đang cầm lái
Bạn muốn quyết ngay, không thể chờ. Cảm giác "phải làm ngay bây giờ" là dấu hiệu rõ nhất. Hiếm có chuyện lớn nào trong đời thường thật sự không chờ được một đêm.
Lý do bạn nêu xoay quanh một sự việc vừa xảy ra. Nếu lý do nghỉ việc chỉ là cuộc họp sáng nay, hay lý do chia tay chỉ là trận cãi nhau tối qua, thì quyết định đang được kéo bởi một khoảnh khắc chứ chưa phải bởi bức tranh toàn cảnh.
Bạn hình dung hậu quả rất mờ. Khi được hỏi "sau đó thì sao", bạn chỉ trả lời được kiểu "tính sau" hoặc "kệ". Phần tương lai đã bị cảm xúc che đi.
Bạn muốn người kia biết mình đang giận hay đau. Một phần động cơ của quyết định là để gửi đi thông điệp, để người kia thấy hậu quả. Đây là dấu hiệu quyết định đang phục vụ cảm xúc hơn là phục vụ cuộc sống của bạn.
Bạn tránh kể với người bình tĩnh. Bạn biết nếu kể cho người thân điềm đạm, họ sẽ bảo chờ thêm, nên bạn né. Sự né ấy cho thấy một phần trong bạn đã biết câu trả lời.
Quy tắc chờ trước những chuyện khó đảo ngược
Một cách đơn giản và hiệu quả là đặt sẵn quy tắc cho mình từ lúc bình tĩnh, để khi cảm xúc đến thì chỉ cần làm theo. Ví dụ dưới đây có thể điều chỉnh theo hoàn cảnh của bạn.
- Với chuyện khó đảo ngược, chờ ít nhất một đêm ngủ. Nghỉ việc, chia tay, nói lời cắt đứt, bán tài sản, chuyển một khoản tiền lớn. Viết ra nhưng chưa gửi, nghĩ nhưng chưa làm.
- Viết thư nháp thay vì gửi tin. Nếu muốn nói điều gì đó với người khiến mình giận, viết hết ra giấy hoặc ghi chú trên điện thoại, không gửi. Sáng hôm sau đọc lại và quyết có gửi, gửi phần nào.
- Kể với một người bình tĩnh trước khi hành động. Không phải để xin phép, mà để có một đôi mắt khác nhìn vào. Chọn người không có lợi ích trong chuyện này.
- Sau khi chờ, hỏi lại: nếu chuyện vừa rồi không xảy ra, mình có vẫn muốn làm điều này không? Nếu có, quyết định có lẽ đã nhen nhóm từ lâu và sự việc vừa rồi chỉ là giọt nước tràn ly. Khi ấy bạn có thể bắt đầu cân nhắc nghiêm túc.
- Nếu vẫn muốn làm, lên kế hoạch thay vì làm ngay. Muốn nghỉ việc thì chuẩn bị tài chính, tìm hiểu quy định báo trước trong hợp đồng, bắt đầu tìm việc mới. Kế hoạch giúp quyết định đúng không bị hỏng vì cách làm vội.
Quy tắc chờ không có nghĩa là bạn sẽ đổi ý. Rất nhiều lần, sau khi chờ, người ta vẫn giữ quyết định, nhưng làm theo cách chín chắn hơn và đỡ để lại những lời nói khó rút lại.
Ví dụ giả định: cùng một ý định, trước và sau khi chờ
Bảng dưới đây mô tả ba người giả định với ý định nảy ra trong lúc cảm xúc mạnh, và điều họ làm sau khi tự cho mình thời gian.
| Người và tình huống | Ý định lúc cảm xúc dâng cao | Sau khi chờ vài ngày |
|---|---|---|
| Chị Mai, bị phê bình gay gắt trong cuộc họp | Viết đơn nghỉ việc nộp ngay chiều đó | Nhận ra đã muốn chuyển việc từ lâu, bắt đầu tìm việc mới trong khi vẫn làm, ba tháng sau chuyển đi chủ động |
| Anh Quân, cãi nhau lớn với em trai về chuyện chăm mẹ | Nhắn tin tuyên bố không nhìn mặt nhau nữa | Viết thư nháp rồi không gửi; một tuần sau hai anh em ngồi bàn lại cách chia việc |
| Chị Hoa, vừa mất người thân | Bán căn nhà cũ để khỏi phải nhìn thấy những kỷ niệm | Quyết định chờ ít nhất vài tháng, tạm sang ở với chị gái, chưa ký gì liên quan đến nhà |
Trong cả ba trường hợp, cảm xúc ban đầu đều chính đáng. Chờ không làm cảm xúc biến mất, nhưng giúp mỗi người hành động theo cách mình không phải hối tiếc. Với những mất mát lớn như chị Hoa, nhiều người khuyên không nên đưa ra quyết định lớn về tài sản hay nơi ở trong thời gian đầu nếu không thật cần.
Khi người khác đang xúc động và đòi bạn quyết
Cảm xúc mạnh không chỉ đến từ bên trong. Nhiều khi chính người bên cạnh đang giận hay đang khóc, và họ đòi bạn trả lời ngay: "Anh chọn đi, mẹ hay em", "Nếu con không về quê ở với bố mẹ thì đừng gọi bố mẹ nữa", "Cho em vay ngay hôm nay, không thì em không biết xoay sao". Trong khoảnh khắc ấy, cảm xúc của họ truyền sang bạn rất nhanh, và bạn dễ nhận lời chỉ để làm dịu tình hình.
Lời hứa đưa ra để dập lửa thường khó giữ, và khi không giữ được thì mối quan hệ còn tổn thương hơn. Vì vậy, khi người khác đang xúc động, việc đầu tiên là ghi nhận cảm xúc của họ một cách thật lòng: mình thấy họ đang rất lo, rất buồn, rất giận. Việc thứ hai là nói rõ mình cần thời gian để trả lời cho đàng hoàng, và hẹn một thời điểm cụ thể, chẳng hạn tối mai.
Ghi nhận cảm xúc khác với chấp nhận yêu cầu. Bạn có thể ở cạnh, an ủi, giúp những việc trước mắt, mà vẫn chưa hứa chuyện lớn. Nếu người kia đang trong tình trạng nguy hiểm cho bản thân, hãy ưu tiên an toàn của họ và gọi hỗ trợ y tế; chuyện quyết định để sau.
Khi cảm xúc không lắng xuống
Phần lớn cơn giận và nỗi buồn thường dịu đi sau vài giờ, vài ngày hoặc vài tuần. Nhưng có những lúc cảm xúc không lắng: buồn bã kéo dài nhiều tuần, mất ngủ triền miên, không thiết ăn uống, thấy mọi thứ vô nghĩa, hoặc cơn giận bùng lên liên tục với cả những chuyện nhỏ. Đó không còn là chuyện chờ một đêm là xong.
Trong những trường hợp này, việc đầu tiên không phải là quyết định chuyện lớn, mà là tìm sự hỗ trợ cho chính mình. Hãy nói với người thân tin cậy, đi khám bác sĩ, hoặc tìm đến chuyên gia tâm lý. Một người đang trong khủng hoảng không nên một mình gánh những quyết định ảnh hưởng nhiều năm; nếu bắt buộc phải quyết, hãy có người tỉnh táo cùng ngồi xem xét.
Nếu có ý nghĩ làm hại bản thân hay người khác, hoặc đang ở trong tình huống nguy hiểm, hãy gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế gần nhất ngay. Nếu bạn đang bị đe doạ an toàn từ người khác, gọi 113. An toàn luôn đi trước mọi quyết định khác.
Lắng nghe cảm xúc như một nguồn thông tin
Sau khi đã lắng, đừng vội gạt cảm xúc đi như thứ vô dụng. Cơn giận lặp đi lặp lại với cùng một người, cùng một kiểu sự việc có thể đang chỉ ra điều cần thay đổi thật. Nỗi buồn mỗi tối Chủ nhật khi nghĩ tới tuần làm việc mới là một dữ liệu đáng ghi nhận về công việc hiện tại.
Một cách làm là ghi lại mỗi lần cảm xúc mạnh xuất hiện: chuyện gì đã xảy ra, mình cảm thấy gì, mình muốn làm gì lúc đó. Sau vài tuần, đọc lại sẽ thấy những mẫu lặp lại. Nếu ý định nghỉ việc chỉ xuất hiện sau đúng một kiểu cuộc họp, có thể vấn đề nằm ở cách làm việc với một người cụ thể, giải quyết được mà không cần nghỉ. Nếu ý định ấy xuất hiện gần như mỗi ngày, thì có lẽ đã đến lúc bắt đầu cân nhắc nghiêm túc.
Như vậy, cảm xúc không bị bỏ qua mà được dùng đúng chỗ: làm tín hiệu báo động và nguồn dữ liệu, còn việc quyết định thì để lúc bình tĩnh, khi bạn nhìn thấy được cả bức tranh.
Câu hỏi thường gặp
Chờ một đêm có đủ không hay phải chờ lâu hơn?
Với chuyện thường ngày, một đêm ngủ thường đủ để cơn cảm xúc dịu đi. Với chuyện rất lớn hoặc sau mất mát nặng nề, nên chờ lâu hơn, có khi vài tuần hay vài tháng, và nếu được thì có người thân cùng xem xét. Độ dài chờ nên tỷ lệ với mức khó đảo ngược của quyết định.
Nếu đúng là phải nghỉ việc ngay vì môi trường quá tệ thì sao?
Có những tình huống cần rời đi nhanh, chẳng hạn bị quấy rối, bị đe doạ an toàn hay sức khoẻ. Khi đó an toàn đi trước. Bạn vẫn nên tìm hiểu quy định trong hợp đồng và luật lao động hiện hành, hỏi người có chuyên môn nếu cần, để rời đi đúng cách mà không mất quyền lợi.
Viết thư nháp có thật sự giúp được không?
Với nhiều người là có. Viết ra giúp giải toả một phần cảm xúc và cho bạn nhìn lại lời mình nói dưới ánh sáng ban ngày. Nhiều thư nháp không bao giờ được gửi, và người viết thấy nhẹ nhõm vì điều đó. Phần nào vẫn cần nói thì nên nói lại bằng lời lẽ bình tĩnh hơn.
Quyết định lúc đang vui có cần chờ không?
Nếu đó là chuyện lớn như chi một khoản tiền lớn, nhận lời góp vốn, hứa hẹn điều gì dài hạn, thì nên chờ một chút. Niềm vui khiến người ta lạc quan hơn bình thường về rủi ro. Chờ một đêm không làm mất niềm vui nhưng giúp bạn nhìn rõ hơn.
Khi nào cần tìm chuyên gia tâm lý thay vì tự xử lý?
Khi cảm xúc buồn, lo hay giận kéo dài nhiều tuần, ảnh hưởng tới giấc ngủ, ăn uống, công việc và các mối quan hệ, hoặc khi bạn có ý nghĩ làm hại bản thân. Tìm đến chuyên gia là cách chăm sóc bản thân, không phải dấu hiệu yếu đuối. Trường hợp nguy hiểm tức thời, gọi 115.
Người thân đang giận muốn làm chuyện lớn, mình nên can thế nào?
Đừng tranh cãi đúng sai lúc họ đang giận. Hãy ghi nhận cảm xúc của họ, rồi đề nghị chờ đến sáng mai hoặc vài ngày nữa mới làm. Một đề nghị hoãn thường dễ được chấp nhận hơn một lời phản đối. Sau đó, khi họ đã bình tĩnh, mới bàn tới nội dung.