Trước khi đóng một khoá học đắt tiền cho con, bạn cần trả lời được hai câu: mình đang thật sự mua điều gì cho con, và nếu sau ba tháng con không muốn tiếp tục thì khoản tiền đó xử lý ra sao. Một khoá ngoại ngữ, âm nhạc, thể thao hay kỹ năng có thể rất đáng tiền; nhưng giá trị đó phụ thuộc vào việc nó khớp với con và với ngân sách gia đình, không phải vào mức học phí hay lời giới thiệu.
Bài này không bàn chuyện chọn trường hay có nên cho con học thêm các môn ở trường. Nó tập trung vào quyết định chi tiêu: một khoản lớn cho một khoá học ngoài giờ, thường được mời đóng trọn gói để có ưu đãi. Bài không đánh giá trung tâm nào, không đưa mức học phí thật; con số là ví dụ giả định. Và như mọi bài của trang về trẻ em, cách xem lại không dựa vào điểm số hay xếp hạng con.
Mình đang mua điều gì cho con
Phụ huynh đăng ký một khoá học đắt tiền thường không chỉ vì một lý do. Có thể là mong con có thêm kỹ năng. Có thể là cần chỗ an toàn cho con những buổi chiều bố mẹ đi làm muộn. Có thể là vì lớp của con ai cũng học. Có thể là vì chính mình ngày xưa không có cơ hội. Tất cả đều là lý do thật, nhưng mỗi lý do dẫn tới một lựa chọn khác nhau.
Nếu lý do chính là cần chỗ cho con buổi chiều, một khoá rẻ hơn hoặc một sắp xếp khác với ông bà, hàng xóm có thể đáp ứng tốt như nhau. Nếu lý do là kỹ năng, câu hỏi quan trọng là con có thích và có thời gian luyện tập không. Nếu lý do là vì người khác đều học, bạn cần tự hỏi điều mình sợ là gì: con thua kém, hay mình bị coi là không lo cho con.
Cách làm rõ: viết ra lý do chính và hai lý do phụ, rồi hỏi "nếu chỉ còn lý do chính thì mình có trả mức tiền này không". Khi viết ra, nhiều phụ huynh nhận thấy mình đang trả một khoản lớn cho một nhu cầu có thể đáp ứng rẻ hơn, hoặc ngược lại, thấy rõ khoản này thật sự đáng và yên tâm hơn khi đóng.
Con được tham gia quyết định tới đâu
Trẻ nhỏ: cho con thử và quan sát. Với trẻ mẫu giáo và đầu tiểu học, hỏi "con có thích không" thường chưa cho câu trả lời đáng tin. Cách tốt hơn là cho con đi học thử vài buổi và để ý con có háo hức khi tới giờ học, có kể lại chuyện ở lớp không.
Trẻ lớn hơn: hỏi thật và nghe thật. Từ cuối tiểu học trở lên, con đã nói được lý do mình muốn hay không muốn. Hãy hỏi con định dùng điều học được vào việc gì, và con sẵn sàng bớt thời gian nào để đi học.
Tuổi mới lớn: để con cùng cân nhắc chi phí. Với con ở cấp hai, cấp ba, bạn nên nói rõ khoản tiền và những thứ gia đình phải cân đối. Không phải để con thấy áy náy, mà để con hiểu đây là một lựa chọn có giá và có quyền nói nếu không thấy hợp.
Không biến khoá học thành cuộc thi. Tránh so con với anh chị em hay con nhà khác, tránh đặt mục tiêu bằng thành tích. Khoá học nên được nhìn như một trải nghiệm để con lớn lên, không phải thước đo con giỏi hay kém.
Đóng trọn gói, theo tháng hay học thử trước
Nhiều nơi ưu đãi khi đóng cả năm hoặc cả khoá. Mức giảm nghe hấp dẫn, nhưng đi kèm với rủi ro bạn phải tự cân. Bảng dưới so ba cách đóng tiền ở mức nguyên tắc.
| Cách đóng | Lợi | Rủi ro | Hợp khi |
|---|---|---|---|
| Trọn gói cả năm hoặc cả khoá | Mức giá mỗi buổi thường thấp hơn, giữ được chỗ học | Khó lấy lại tiền nếu con bỏ giữa chừng, chuyển nhà, hoặc trung tâm thay đổi | Con đã học thử và thích, gia đình ổn định chỗ ở, đã đọc kỹ chính sách hoàn phí |
| Theo tháng hoặc theo đợt ngắn | Dừng được khi không hợp, ít rủi ro | Tổng chi có thể cao hơn, có khi mất chỗ nếu lớp đông | Con mới bắt đầu, chưa chắc con thích lâu dài |
| Học thử vài buổi rồi mới quyết | Có thông tin thật về con và về lớp | Tốn thêm thời gian, đôi khi mất ưu đãi ban đầu | Khoản tiền lớn so với ngân sách, con chưa từng học môn đó |
Câu hỏi giúp chọn: nếu con bỏ sau hai tháng, khoản mất có làm gia đình phải cắt chi tiêu khác không? Ví dụ giả định: gói cả năm 36 triệu đồng, gói theo tháng 3,5 triệu. Đóng cả năm tiết kiệm được 6 triệu nếu con học đủ, nhưng nếu con dừng sau hai tháng mà không được hoàn phí, gia đình mất phần lớn số tiền. Mức tiết kiệm ấy có đáng để đổi lấy rủi ro đó không là câu chỉ bạn trả lời được.
Đặt khoá học vào bức tranh ngân sách cả nhà
Một khoá học hiếm khi đứng một mình. Trước khi quyết, nên nhìn nó cạnh những khoản khác của gia đình:
- Tổng chi cho việc học của tất cả các con trong một năm, không chỉ khoá đang cân nhắc.
- Khoản đóng góp, học phí chính khoá và chi phí đi lại đã chắc chắn phải trả.
- Khoản để dành dài hạn cho việc học sau này của con, nếu gia đình có kế hoạch đó.
- Sự công bằng giữa các con: nếu con lớn được học khoá đắt tiền, con nhỏ có được tương tự khi tới tuổi không.
- Khoản dự phòng của gia đình còn đủ cho vài tháng chi tiêu khi có biến cố.
- Thời gian của bố mẹ: đưa đón, đi họp phụ huynh, kèm con luyện tập ở nhà cũng là chi phí.
Nhiều gia đình đặt cho mình một mức trần chi cho việc học ngoài giờ mỗi năm, tính theo phần thu nhập họ thấy thoải mái. Khi có khoá mới, câu hỏi trở thành "khoá này thay cho khoá nào" thay vì "thêm khoá này nữa có sao không". Cách nghĩ này giúp ngân sách không phình ra từng chút mà không ai để ý.
Mốc xem lại không dựa vào điểm số
Khi đã quyết cho con học, hãy đặt sẵn một mốc xem lại thay vì chờ tới cuối năm. Gợi ý cách làm:
- Hẹn trước một mốc, ví dụ sau tám tuần học, để cả nhà ngồi lại nói chuyện.
- Chọn ba bốn câu để quan sát, không dính tới điểm hay thứ hạng: con có muốn đi học không, con có tự luyện mà không cần nhắc nhiều không, con có kể về lớp với vẻ thoải mái không, lịch học có làm con mệt hay mất giờ ngủ không.
- Hỏi con điều con thích nhất và điều con thấy khó nhất ở lớp. Nghe mà không sửa lời con.
- Nếu con muốn dừng, hỏi lý do. Khó vì thiếu kỹ năng ban đầu khác với không hợp, không thích.
- Quyết tiếp tục, đổi hình thức, hay dừng. Nếu tiếp tục, đặt mốc xem lại tiếp theo.
Mốc xem lại biến một quyết định chi tiêu lớn thành một chuỗi quyết định nhỏ. Con biết mình có quyền nói, bố mẹ biết mình không bị trói vào một khoản tiền đã đóng chỉ vì sợ phí.
Khi lo con thua kém bạn bè
Rất nhiều quyết định chi tiền học cho con xuất phát từ nỗi lo. Nghe phụ huynh khác kể về khoá học của con họ, thấy con mình chưa biết điều gì đó, bố mẹ dễ có cảm giác phải làm gì ngay. Nỗi lo ấy xuất phát từ thương con, nhưng nó không phải là căn cứ tốt để chi một khoản lớn.
Một cách xử lý là tách cảm giác ra khỏi quyết định bằng thời gian. Khi thấy mình muốn đóng tiền ngay sau một cuộc trò chuyện, hãy hẹn mình chờ một tuần. Trong tuần đó, quan sát con, hỏi con, và xem lại lý do ở phần đầu bài. Nếu sau một tuần vẫn thấy khoá học hợp, bạn đóng tiền với tâm thế bình tĩnh hơn. Nếu không, bạn đã tránh được một khoản chi theo cảm xúc.
Cũng nên nhớ rằng mỗi đứa trẻ có nhịp riêng. Không học một khoá nào đó không có nghĩa là con bị bỏ lại. Thời gian chơi tự do, ngủ đủ, ở bên gia đình cũng là những thứ giúp con lớn lên, và chúng không tốn học phí. Khi con có dấu hiệu căng thẳng kéo dài vì lịch học dày, nên giảm bớt và nếu cần, trao đổi với giáo viên hay chuyên gia tâm lý học đường.
Khi muốn dừng giữa chừng
Ngay cả khi đã cân nhắc kỹ, có lúc khoá học không còn hợp: con chuyển cấp, lịch học trùng, gia đình chuyển nhà, hay đơn giản là con không còn hứng thú. Lúc đó, nỗi tiếc khoản tiền đã đóng dễ khiến bố mẹ ép con học tiếp cho đủ. Đây là bẫy chi phí chìm quen thuộc: tiền đã đóng không lấy lại được dù con học tiếp hay không, nên quyết định tiếp tục chỉ nên dựa vào việc từ nay trở đi có đáng không.
Trước khi đóng tiền, hãy đọc kỹ chính sách hoàn phí hoặc bảo lưu, và xin văn bản ghi rõ. Hỏi cụ thể: nếu dừng sau một tháng thì được hoàn bao nhiêu, có được chuyển cho em hay chuyển sang khoá khác không, bảo lưu được bao lâu. Những câu trả lời này cho bạn biết rủi ro thật của gói trọn năm.
Khi quyết định dừng, nói với con rõ ràng rằng đó là quyết định chung của gia đình, không phải lỗi của con. Tránh câu "bố mẹ tốn bao nhiêu tiền mà con bỏ" vì nó biến một quyết định chi tiêu thành gánh nặng trên vai một đứa trẻ. Con học được nhiều hơn từ việc thấy bố mẹ cân nhắc và điều chỉnh một cách bình tĩnh.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đóng trọn gói cả năm để được giảm giá?
Tuỳ việc con đã học thử và thích chưa, gia đình có ổn định chỗ ở không, và chính sách hoàn phí ra sao. Nếu khoản mất khi con dừng giữa chừng làm bạn lo, đóng theo tháng hoặc theo đợt ngắn thường an toàn hơn dù tổng chi có thể cao hơn.
Con không thích nhưng bố mẹ thấy cần thì sao?
Hãy hỏi kỹ lý do con không thích: vì khó, vì không hợp với cô thầy, hay vì không quan tâm. Mỗi lý do có hướng xử lý khác. Ép con học điều con không muốn trong thời gian dài thường tốn tiền mà ít kết quả, và làm con mệt mỏi.
Làm sao đánh giá khoá học mà không dựa vào điểm số?
Quan sát con có muốn đi học không, có tự luyện tập không, có kể về lớp một cách thoải mái không, và lịch học có làm con thiếu ngủ không. Những dấu hiệu này cho biết khoá học có hợp với con hơn bất kỳ con số nào.
Chi bao nhiêu cho việc học ngoài giờ là hợp lý?
Không có con số chung. Nhiều gia đình đặt một mức trần mỗi năm theo phần thu nhập họ thấy thoải mái, sau khi đã giữ khoản dự phòng và các khoản thiết yếu. Khi có khoá mới, họ hỏi khoá này thay cho khoá nào.
Có nên vay để cho con học một khoá đắt tiền?
Bài không khuyên vay hay không. Bạn nên tự kiểm khả năng trả khi thu nhập giảm, và hỏi xem có cách khác như học theo đợt ngắn, học thử trước không. Với khoá học ngoài giờ, gánh nặng nợ dễ lớn hơn lợi ích nếu con không theo được lâu.
Con lớn được học khoá đắt tiền, con nhỏ thì sao?
Nên nghĩ trước về sự công bằng giữa các con. Không nhất thiết các con học giống nhau, nhưng mỗi con nên có cơ hội tương xứng với sở thích riêng. Nói rõ nguyên tắc chung trong nhà giúp các con không so bì.