TuQuyet.comTự Quyết
Thiên kiến và cảm xúc khi tự quyết

Lạc quan quá mức khi tính chuyện lớn: vì sao việc gì cũng tốn hơn dự tính

Sửa nhà, học thêm, chuyển chỗ ở đều thường tốn lâu và tốn kém hơn dự tính. Hiểu vì sao kế hoạch hay quá lạc quan và cách cộng thêm khoảng đệm hợp lý.

Vietnamese couple standing in a half-renovated living room in Bac Ninh, bare concrete walls and stacked tiles, the husband holding a tape measure, both seen from behind, afternoon light

Khi lên kế hoạch cho một việc lớn của đời mình, phần lớn chúng ta ước lượng thời gian, tiền bạc và công sức thấp hơn thực tế, vì ta hình dung kịch bản mọi thứ diễn ra suôn sẻ và quên những trục trặc gần như lần nào cũng xuất hiện ở đâu đó. Hiện tượng này được Daniel Kahneman và Amos Tversky gọi là ảo tưởng kế hoạch từ cuối thập niên 1970, và nó xuất hiện cả ở người đã từng trễ hạn nhiều lần.

Bài này giúp bạn hiểu vì sao kế hoạch cá nhân hay quá lạc quan, và cách điều chỉnh khi tính chuyện sửa nhà, học tiếp, chuyển nơi ở, chuẩn bị cho con đi học xa. Lạc quan không xấu; nó giúp ta dám bắt đầu. Chỉ là kế hoạch cần đứng trên mặt đất.

Kế hoạch nào cũng đẹp hơn thực tế

Thử nhớ lại lần gần nhất bạn sửa nhà, chuyển nhà, hay học một khoá học vừa đi làm vừa học. Lúc lên kế hoạch, bạn dự tính bao lâu, bao nhiêu tiền? Thực tế thì sao? Với rất nhiều người, câu trả lời là lâu hơn và tốn hơn, có khi gấp rưỡi hay gấp đôi.

Điều thú vị là ngay cả khi đã có kinh nghiệm trễ hạn, lần sau ta vẫn dự tính lạc quan như cũ. Một nghiên cứu hay được nhắc của Roger Buehler và cộng sự vào thập niên 1990 hỏi sinh viên khi nào họ sẽ xong luận văn; phần lớn xong muộn hơn dự đoán của chính họ, kể cả dự đoán cho kịch bản "mọi thứ tệ nhất". Lý do không phải ta không nhớ những lần trễ, mà là khi nghĩ về kế hoạch mới, ta coi lần này là trường hợp riêng, lần này sẽ khác.

Trong đời sống, ảo tưởng kế hoạch có hậu quả rất cụ thể: một gia đình vay thêm giữa chừng vì tiền sửa nhà đội lên, một người học tiếp phải bỏ dở vì không lường được khối lượng bài vở, một cặp vợ chồng chuyển về quê nhưng hết tiền dự phòng trước khi có thu nhập ổn định.

Vì sao chúng ta hay dự tính lạc quan

Hình dung kịch bản suôn sẻ. Khi lên kế hoạch, ta nghĩ theo từng bước: tuần đầu làm gì, tuần sau làm gì. Mỗi bước được hình dung như sẽ diễn ra đúng ý, nên tổng cộng lại là kịch bản đẹp nhất.

Bỏ quên những việc "nhỏ" xen vào. Ốm đau, việc cơ quan đột xuất, đám cưới đám giỗ, thời tiết, người thợ bận việc khác. Không việc nào lớn, nhưng tất cả cộng lại thì lớn.

Coi lần này là trường hợp đặc biệt. Lần trước trễ vì lý do riêng, lần này đã rút kinh nghiệm nên sẽ khác. Thực tế, lần này cũng sẽ có lý do riêng của nó.

Muốn kế hoạch được chấp nhận. Khi thuyết phục vợ chồng, bố mẹ đồng ý với một kế hoạch, ta có xu hướng trình bày con số đẹp. Con số đẹp dần trở thành con số mình tin.

Mong muốn làm mờ ước lượng. Càng muốn làm một việc, ta càng dễ đánh giá thấp khó khăn của nó. Sự háo hức kéo ước lượng về phía lạc quan.

Cách ước lượng thực tế hơn

Có vài cách đơn giản giúp kéo kế hoạch về gần thực tế. Bạn có thể dùng chúng cho bất kỳ dự định lớn nào trong nhà.

  1. Nhìn từ bên ngoài trước. Thay vì tính từng bước của mình, hãy hỏi những người đã làm việc tương tự: họ mất bao lâu, tốn bao nhiêu so với dự tính ban đầu. Kahneman gọi đây là góc nhìn bên ngoài. Kinh nghiệm của nhiều người thường đáng tin hơn hình dung của riêng bạn. Nếu không quen ai, hãy nhớ lại chính những lần trước của bạn: lần sửa nhà, lần chuyển nhà gần nhất đã vượt bao nhiêu.
  2. Liệt kê những gì có thể xen vào. Mùa mưa, Tết, kỳ thi của con, mùa cao điểm ở cơ quan. Đặt những mốc này lên lịch trước khi tính thời gian.
  3. Cộng khoảng đệm cho cả thời gian và tiền. Một khoảng đệm hợp lý tuỳ loại việc, nhưng nếu bạn chưa có số liệu nào, việc dành thêm một phần đáng kể so với dự tính ban đầu thường an toàn hơn là không dành gì.
  4. Chia thành các mốc và kiểm tra ở từng mốc. Khi mốc đầu đã trễ, đó là tín hiệu sớm để điều chỉnh toàn bộ kế hoạch, thay vì hy vọng các bước sau sẽ bù lại.
  5. Xác định trước phần nào có thể cắt bớt. Nếu tiền hoặc thời gian không đủ, bạn sẽ bỏ phần nào trước. Biết trước giúp bạn không phải quyết vội khi đã cạn.

Những bước này không làm bạn bi quan; chúng chỉ đưa vào kế hoạch những điều mà kinh nghiệm cho thấy gần như luôn xảy ra. Một kế hoạch có đệm cho phép bạn đi hết chặng đường mà không phải vay thêm hay bỏ dở giữa chừng.

Ví dụ giả định: kế hoạch sửa nhà của một gia đình

Gia đình anh Đức, chị Ngọc, một gia đình giả định, dự định sửa lại tầng một căn nhà. Bảng dưới đây so dự tính ban đầu với những điều thường phát sinh. Mọi số tiền là số tròn giả định để minh hoạ cách nghĩ, không phải giá thật.

Hạng mụcDự tính ban đầuĐiều hay phát sinh
Thời gian thi côngSáu tuầnThợ bận việc khác, chờ vật liệu, mưa nhiều ngày; dễ kéo sang chín, mười tuần
Chi phí chính100 triệu đồngMở tường ra mới thấy đường nước cũ phải thay, chi phí đội lên
Chỗ ở tạmKhông tínhPhải sang ở nhờ hoặc thuê ngắn ngày, kèm chi phí đi lại
Đồ đạc mớiDùng lại đồ cũSửa xong thấy đồ cũ không hợp, muốn mua thêm
Thời gian của hai vợ chồngKhông tínhNghỉ làm để giám sát, đi chọn vật liệu nhiều buổi

Nhìn vào bảng, anh Đức và chị Ngọc quyết định giữ thêm một khoản dự phòng trước khi bắt đầu, ghi rõ những gì sẽ cắt nếu vượt, và chọn bắt đầu sau mùa mưa. Họ vẫn sửa nhà, nhưng với một kế hoạch đã tính tới những điều không đẹp.

Lạc quan về bản thân, không chỉ về kế hoạch

Ngoài việc đánh giá thấp thời gian và tiền, nhiều người còn lạc quan về chính khả năng của mình trong tương lai. Ta nghĩ rằng sau khi chuyển việc, mình sẽ dậy sớm tập thể dục; sau khi mua nhà xa trung tâm, mình sẽ không ngại đi đường xa; sau khi học xong thạc sĩ, mình sẽ có thời gian cho gia đình hơn. Bản thân trong tương lai được hình dung kỷ luật hơn, khoẻ hơn và kiên nhẫn hơn bản thân hiện tại.

Cách kiểm đơn giản là nhìn vào hành vi hiện tại thay vì mong muốn. Nếu bây giờ bạn chưa tập thể dục đều, thì việc chuyển việc không tự nhiên khiến bạn tập. Nếu bây giờ một quãng đường ba mươi phút đã khiến bạn mệt, thì một quãng đường năm mươi phút mỗi ngày sẽ không dễ hơn. Quyết định nên dựa trên con người bạn đang là, cộng thêm những thay đổi có kế hoạch cụ thể, không dựa trên phiên bản lý tưởng của bạn.

Điều này không có nghĩa là con người không thay đổi được. Nhiều người thay đổi rất nhiều sau một quyết định lớn. Chỉ là sự thay đổi ấy cần được lên kế hoạch như một phần của quyết định, chứ không nên được mặc định là sẽ xảy ra.

Khi kế hoạch đã trễ: điều chỉnh thay vì gồng

Dù đã tính kỹ, nhiều kế hoạch vẫn trễ. Lúc ấy, phản ứng thường gặp là gồng: làm thêm giờ, cắt bớt giấc ngủ, vay thêm một khoản nhỏ, với niềm tin rằng chỉ cần cố thêm một chút là theo kịp. Đây lại là một biểu hiện khác của sự lạc quan quá mức, vì ta tin phần còn lại sẽ suôn sẻ hơn phần đã qua, trong khi chưa có lý do gì cho niềm tin ấy.

Cách làm thực tế hơn là dừng lại ở mốc bị trễ và tính lại toàn bộ kế hoạch với tốc độ thật vừa đo được. Nếu ba tháng đầu của một khoá học vừa làm vừa học chỉ đi được nửa khối lượng dự định, thì nhiều khả năng cả khoá sẽ kéo dài gần gấp đôi. Với con số mới ấy, bạn hỏi lại: mình có chấp nhận được không, có cần giảm bớt tải ở chỗ khác không, có nên tạm dừng một học phần không.

Điều chỉnh không phải là thất bại. Nó là dấu hiệu bạn đang dùng thông tin mới thay vì bám vào con số cũ. Nhiều người sợ điều chỉnh vì cảm thấy như đã nói sai với gia đình lúc đầu; nói thẳng rằng kế hoạch cần sửa thường được thông cảm nhiều hơn so với việc để tình hình trễ dần rồi mới vỡ ra.

Giữ lạc quan mà vẫn có lưới an toàn

Không ai muốn bắt đầu một việc lớn với tâm thế bi quan. Lạc quan giúp bạn dám làm, giúp bạn vượt qua những ngày khó khăn đầu tiên. Điều cần thay đổi không phải là thái độ, mà là kế hoạch: thái độ lạc quan, kế hoạch thận trọng.

Một cách thực hành là tách hai phiên bản kế hoạch. Phiên bản thứ nhất là mục tiêu, cái bạn mong muốn và cố gắng đạt tới. Phiên bản thứ hai là kế hoạch tài chính và thời gian, được tính với khoảng đệm, những điều có thể xen vào và phần sẽ cắt nếu cần. Bạn hướng tới phiên bản thứ nhất, nhưng chuẩn bị nguồn lực theo phiên bản thứ hai.

Với những kế hoạch liên quan tới vay nợ hay dùng hết khoản tiết kiệm, khoảng đệm càng quan trọng. Nguyên tắc chung là đừng để kế hoạch chỉ đứng vững khi mọi thứ suôn sẻ; hãy kiểm xem nếu thời gian kéo dài gấp rưỡi hay chi phí tăng thêm một phần, gia đình có còn xoay xở được không. Phần chi tiết về khả năng trả nợ nằm ở các danh mục mua nhà và chi tiêu lớn của trang.

Câu hỏi thường gặp

Nên cộng thêm bao nhiêu phần trăm vào dự tính cho an toàn?

Không có con số chung cho mọi việc. Cách tốt nhất là hỏi những người đã làm việc tương tự xem thực tế họ vượt dự tính bao nhiêu, rồi dùng mức đó làm khoảng đệm. Nếu không có ai để hỏi, việc dành một khoản dự phòng đáng kể vẫn tốt hơn là tính sát.

Đã cộng đệm rồi mà vẫn vượt thì sao?

Đó là lúc dùng danh sách những phần có thể cắt bớt mà bạn đã chuẩn bị trước. Cũng nên xem lại vì sao vượt để điều chỉnh các mốc còn lại, thay vì hy vọng phần sau sẽ bù. Ghi lại để lần sau ước lượng chính xác hơn.

Làm sao thuyết phục người nhà chấp nhận kế hoạch có đệm lớn?

Hãy trình bày kinh nghiệm của những người đã làm việc tương tự, kèm danh sách những điều có thể phát sinh. Khi người nhà thấy đệm dựa trên dữ liệu thật chứ không phải nỗi lo vu vơ, họ thường dễ đồng ý hơn. Một kế hoạch có đệm cũng giúp cả nhà bớt căng thẳng về sau.

Lạc quan quá mức có phải lúc nào cũng xấu không?

Không. Lạc quan giúp người ta dám bắt đầu và kiên trì khi gặp khó. Vấn đề chỉ là khi sự lạc quan đi vào con số tiền và thời gian, khiến kế hoạch thiếu chuẩn bị. Giữ tinh thần lạc quan nhưng tính toán thận trọng là cách cân bằng.

Có cách nào biết mình hay ước lượng sai bao nhiêu không?

Có. Hãy ghi lại dự tính trước mỗi việc lớn, rồi so với thực tế khi xong. Sau vài lần, bạn sẽ thấy mình thường lệch về phía nào và lệch khoảng bao nhiêu. Con số ấy là khoảng đệm riêng của bạn, đáng tin hơn mọi lời khuyên chung.

Kế hoạch có vay tiền thì cần lưu ý gì thêm?

Cần kiểm xem nếu thời gian kéo dài hoặc chi phí tăng, gia đình vẫn trả nợ được không, và có khoản dự phòng cho vài tháng khó khăn. Không nên vay ở mức chỉ đủ khi mọi thứ suôn sẻ. Phần điều khoản vay cụ thể nên hỏi kỹ người có chuyên môn trước khi ký.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138