Lấn cấn ngay sau khi chọn là cảm giác rất phổ biến, và phần lớn thời gian nó tự dịu đi trong vài ngày đến vài tuần mà không cần bạn làm gì đặc biệt. Nó xuất hiện vì lựa chọn nào cũng có điểm mất: khi bạn chọn A, những điểm tốt của B trở thành thứ đã mất, và tâm trí chú ý vào thứ đã mất nhiều hơn thứ đang có.
Cảm giác này khác với hối tiếc sau khi đã sống với kết quả một thời gian. Lấn cấn đến khi chưa có kết quả gì, chỉ vừa ký hợp đồng thuê nhà, vừa gửi thư nhận lời mời làm việc, vừa nộp hồ sơ nhập học cho con. Bài này giải thích cơ chế của nó, phân biệt lấn cấn bình thường với tín hiệu đáng xem lại, và những việc giúp bạn đi qua giai đoạn này mà không vội quay đầu.
Cơ chế: vì sao lựa chọn kia bỗng sáng lên
Trước khi chọn, bạn đặt hai phương án cạnh nhau và so cả mặt tốt lẫn mặt xấu. Sau khi chọn, cách nhìn thay đổi. Phương án đã chọn trở thành thực tế, với đủ chi tiết lặt vặt và phiền toái. Phương án bị bỏ trở thành một ý tưởng, chỉ còn giữ lại những điểm hấp dẫn nhất, vì bạn sẽ không bao giờ phải sống với mặt xấu của nó.
Tâm lý học xã hội đã nghiên cứu hiện tượng này từ lâu. Leon Festinger đưa ra thuyết bất hoà nhận thức năm 1957, mô tả sự khó chịu khi trong đầu cùng tồn tại những ý nghĩ mâu thuẫn, ví dụ "mình đã chọn A" và "B cũng có nhiều điểm tốt". Một nghiên cứu của Jack Brehm năm 1956 cho thấy sau khi chọn giữa hai món đồ được đánh giá gần ngang nhau, người ta thường tự nâng đánh giá món đã chọn và hạ món bị bỏ. Đó là cách tâm trí tự làm dịu sự bất hoà, và cũng là lý do lấn cấn thường tự giảm theo thời gian.
Nói cách khác, giai đoạn lấn cấn là khoảng trống giữa lúc vừa chọn và lúc tâm trí kịp ổn định lại. Biết điều này giúp bạn bớt diễn giải cảm giác ấy thành bằng chứng mình đã sai.
Những điều làm lấn cấn nặng hơn
Không phải ai cũng lấn cấn như nhau, và không phải lần nào cũng như nhau. Cảm giác thường mạnh hơn khi:
- Hai lựa chọn gần ngang nhau. Càng khó chọn, càng dễ lấn cấn, vì bên bị bỏ thật sự có nhiều điểm tốt.
- Có quá nhiều lựa chọn. Xem hai mươi căn nhà trước khi thuê một căn thì dễ nhớ tới mười chín căn kia hơn so với chỉ xem ba căn. Barry Schwartz bàn về chuyện này trong cuốn The Paradox of Choice (2004).
- Bạn có xu hướng tìm phương án tốt nhất tuyệt đối. Các nhà nghiên cứu phân biệt người "tối đa hoá", luôn muốn phương án tốt nhất, với người "chọn đủ tốt", dừng lại khi gặp phương án đạt yêu cầu. Người thuộc nhóm đầu thường lấn cấn nhiều hơn sau khi chọn.
- Không thể quay lại. Đã đặt cọc, đã nghỉ chỗ cũ, đã nộp đơn. Cảm giác "hết đường lui" làm lấn cấn bùng lên trong vài ngày đầu.
- Người xung quanh tiếp tục bàn về lựa chọn kia. Mỗi lần có người nói "sao không chọn bên kia", cảm giác lại được nuôi thêm.
- Đang mệt hoặc thiếu ngủ. Lấn cấn mạnh nhất vào ban đêm và lúc kiệt sức.
Nhận ra mình đang ở trong mấy điều kiện này giúp bạn hiểu cảm giác đến từ đâu, thay vì đọc nó như một lời cảnh báo về bản thân quyết định.
Lấn cấn bình thường hay tín hiệu đáng xem lại
Phần lớn lấn cấn là bình thường, nhưng không phải tất cả. So sánh dưới đây giúp bạn tách hai loại.
| Lấn cấn bình thường | Tín hiệu đáng xem lại |
|---|---|
| Nhớ về điểm tốt chung chung của lựa chọn kia | Phát hiện một thông tin cụ thể mới, quan trọng, về lựa chọn đã chọn |
| Cảm giác mạnh vài ngày đầu rồi giảm | Cảm giác tăng dần theo thời gian, nhất là khi có thêm chi tiết |
| Không chỉ ra được điều gì cụ thể đang sai | Chỉ ra được: điều khoản khác với lời hứa, giờ giấc khác thoả thuận |
| Người cùng quyết vẫn thấy ổn | Người cùng quyết cũng bắt đầu lo, và lo cùng một điểm |
| Liên quan đến cảm giác và tưởng tượng | Liên quan đến an toàn, sức khoẻ, pháp lý hoặc khả năng chi trả |
Nếu những gì bạn thấy nằm chủ yếu ở cột phải, đừng gạt đi như "chỉ là lấn cấn". Đó là lúc kiểm tra lại thông tin, đọc lại giấy tờ, hỏi người có chuyên môn. Nếu nằm ở cột trái, các việc ở mục sau sẽ giúp bạn đi qua giai đoạn này.
Việc làm được trong vài tuần đầu
Đọc lại lý do đã chọn. Nếu bạn đã viết ra lý do lúc quyết, đọc lại. Nếu chưa, viết ngay bây giờ, cố nhớ những gì đã nghĩ lúc chọn. Lý do thật thường vững hơn cảm giác buổi tối.
Ngừng tiếp tục so sánh. Gỡ những thông báo về lựa chọn kia, đừng xem lại tin rao căn nhà không thuê, đừng hỏi thăm chế độ của công ty không chọn. Mỗi lần xem là một lần mở lại cuộc so sánh vốn đã kết thúc.
Dồn sức vào lựa chọn đã chọn. Sắp xếp nhà mới cho ấm cúng, tìm hiểu đồng nghiệp mới, đưa con đi xem trường mới vài lần. Càng đầu tư vào lựa chọn hiện tại, nó càng trở thành của bạn.
Đặt một mốc xem lại, rồi tạm gác. Ghi ngày sẽ đánh giá lại lựa chọn, có thể sau ba tháng. Đến lúc đó mới cân nhắc. Trước đó, khi lấn cấn quay lại, nhắc mình rằng đã có lịch.
Nói ra với một người. Chia sẻ với người thân rằng mình đang lấn cấn, không phải để họ quyết thay mà để cảm giác được gọi tên. Nhiều khi chỉ nói ra là đủ nhẹ.
Để ý giấc ngủ. Đừng nghĩ về quyết định sau mười giờ tối. Ghi suy nghĩ ra giấy rồi để đó tới sáng; phần lớn trông nhẹ hơn hẳn dưới ánh sáng ban ngày.
Lấn cấn ở những quyết định thường gặp
Mỗi loại quyết định có kiểu lấn cấn riêng. Biết trước điều thường làm mình chột dạ giúp bạn kiểm tra đúng chỗ thay vì lo chung chung.
| Quyết định | Điều thường gây lấn cấn | Kiểm tra cụ thể |
|---|---|---|
| Thuê nhà, chuyển chỗ ở | Thấy tin rao căn khác rộng hơn, rẻ hơn ngay sau khi ký | Đọc lại điều khoản, xem căn kia có thật đạt mọi điều kiện của mình không |
| Nhận lời mời làm việc | Bên còn lại gọi lại với đề nghị tốt hơn | So cả gói: công việc, người quản lý, đường đi, không chỉ một con số |
| Chọn trường cho con | Nghe phụ huynh khác khen trường kia | Hỏi con sau vài tuần: thích gì, ngại gì, chơi với ai |
| Mua xe, đồ dùng lớn | Thấy mẫu khác, đợt giảm giá khác | Món đã mua có đáp ứng nhu cầu đã viết ra trước khi mua không |
| Đăng ký khoá học | Buổi đầu khó hoặc chán hơn tưởng tượng | Chờ hết vài buổi đầu, xem nội dung chính đã bắt đầu chưa |
Điểm chung của cột cuối là quay về điều kiện và nhu cầu bạn đã đặt ra từ đầu, thay vì so với một phương án vừa xuất hiện. Phương án mới chỉ đáng xem xét nghiêm túc khi nó cho thấy một điều quan trọng bạn chưa biết lúc chọn.
Khi chỉ một người trong nhà lấn cấn
Với quyết định chung như thuê nhà, chọn trường cho con, thường chỉ một người lấn cấn nhiều, người kia thấy ổn. Người lấn cấn dễ cảm thấy cô đơn hoặc bị coi là khó tính; người kia dễ thấy mệt vì phải trấn an mãi. Cả hai đều không sai, chỉ là phản ứng khác nhau trước cùng một thay đổi.
Cách giúp nhau đơn giản là chia vai. Người lấn cấn nói ra cụ thể mình lo điều gì; người kia nghe, không vội bác bỏ, và cùng xem đó là lấn cấn bình thường hay một thông tin đáng kiểm tra. Nếu là thông tin đáng kiểm tra, cả hai cùng kiểm. Nếu là lấn cấn bình thường, hai người thống nhất một mốc xem lại và tạm gác chuyện so sánh đến lúc đó.
Điều nên tránh là dùng lấn cấn để đổ lỗi, như "đã bảo chọn bên kia mà". Quyết định đã được đưa ra cùng nhau với thông tin chung lúc đó. Giữ tinh thần ấy giúp cả nhà đi qua giai đoạn đầu mà không thêm căng thẳng không cần thiết.
Lần sau chọn thế nào để bớt lấn cấn
Không có cách nào để không bao giờ lấn cấn, nhưng có cách giảm. Trước khi xem các phương án, viết ra những điều kiện "đủ tốt" cho mình: giá thuê trong khoảng nào, đi làm bao lâu, có chỗ phơi đồ không. Khi gặp phương án đạt hết điều kiện, cân nhắc dừng lại thay vì tiếp tục tìm cái tốt hơn. Cách chọn "đủ tốt" này thường cho cảm giác yên tâm hơn sau khi chọn.
Giới hạn số phương án xem xét kỹ, chẳng hạn ba đến năm, cũng giúp. Lọc sơ bằng điều kiện cứng trước, rồi chỉ so sâu vài lựa chọn cuối cùng. Xem quá nhiều thì không còn nhớ được cái nào thật sự ra sao, chỉ còn ấn tượng mơ hồ rằng "đâu đó có cái tốt hơn".
Cuối cùng, chấp nhận trước rằng lựa chọn nào cũng có mặt mất. Ngay lúc quyết, ghi ra điều mình chấp nhận từ bỏ: "chọn căn này, mình chấp nhận đi làm xa hơn hai mươi phút để có thêm một phòng cho con". Khi lấn cấn đến, câu đó nhắc bạn rằng cái mất này đã được tính trước, không phải điều bất ngờ.
Câu hỏi thường gặp
Lấn cấn thường kéo dài bao lâu?
Với nhiều người, cảm giác mạnh nhất trong vài ngày đầu và giảm rõ sau vài tuần, khi lựa chọn mới bắt đầu trở thành nếp sống. Nếu sau một thời gian dài nó không giảm mà tăng, nhất là có thêm thông tin cụ thể, đó là lúc nên xem lại.
Có nên huỷ cọc, huỷ hợp đồng ngay khi thấy lấn cấn không?
Không nên huỷ chỉ vì cảm giác. Trước khi làm gì, đọc lại điều khoản, tính chi phí huỷ, và tự hỏi có thông tin mới cụ thể nào không. Nếu chỉ là cảm giác chung, chờ ít nhất vài ngày tới khi bình tĩnh hơn rồi mới cân nhắc.
Mình luôn lấn cấn sau mọi lựa chọn, có phải là vấn đề không?
Có thể bạn thuộc nhóm người luôn muốn phương án tốt nhất. Thử đặt tiêu chí "đủ tốt" trước khi chọn và giới hạn số phương án. Nếu lấn cấn đi kèm lo âu thường xuyên, khó ngủ, ảnh hưởng nhiều mặt đời sống, nên trao đổi với chuyên gia tâm lý.
Người thân cứ hỏi "sao không chọn cái kia" thì trả lời thế nào?
Một câu ngắn là đủ: mình đã cân nhắc cả hai, chọn bên này vì những lý do chính, và đang tập trung làm cho nó tốt. Nếu họ tiếp tục, có thể nhờ họ thôi nhắc trong giai đoạn đầu vì việc đó làm bạn khó ổn định.
Lấn cấn có phải là trực giác đang cảnh báo không?
Đôi khi trực giác thấy điều lý trí chưa gọi tên được. Cách kiểm tra là cố chỉ ra cụ thể điều gì khiến mình lo. Nếu chỉ ra được một điểm cụ thể, kiểm tra nó. Nếu không chỉ ra được gì ngoài cảm giác chung, phần lớn đó là lấn cấn bình thường.