TuQuyet.comTự Quyết
Thiên kiến và cảm xúc khi tự quyết

Quá nhiều lựa chọn đến mức không quyết được: cách thu hẹp về hai, ba phương án

Xem hai mươi căn hộ, đọc ba chục chương trình học mà vẫn chưa chốt. Cách lọc nhanh bằng điều kiện bắt buộc để còn lại vài phương án đáng cân thật.

Young Vietnamese couple sitting on a sidewalk cafe in Hue, a stack of blank brochures between them, both looking away in different directions, late morning, shallow depth of field

Khi có quá nhiều phương án, nhiều người không chọn được tốt hơn mà lại khó chọn hơn: họ so mãi, hoãn mãi, và nếu chọn xong thì vẫn day dứt về những phương án đã bỏ. Cách thoát không phải là tìm thêm thông tin, mà là loại bớt bằng vài điều kiện bắt buộc để chỉ còn hai, ba phương án đáng cân nhắc thật.

Bài này dành cho những ai đang mắc kẹt giữa quá nhiều căn hộ để thuê, quá nhiều trường cho con, quá nhiều khoá học, quá nhiều lời mời làm việc tạm ổn. Bạn sẽ có một cách lọc ba vòng, kèm những câu hỏi giúp nhận ra lúc nào nên dừng tìm.

Vì sao nhiều lựa chọn lại khó hơn

Nghe thì có vẻ ngược: càng nhiều lựa chọn càng dễ tìm được cái hợp ý. Nhưng thực tế, mỗi phương án thêm vào là thêm một thứ phải so sánh với tất cả những phương án còn lại. Năm căn hộ thì còn so được; hai mươi căn thì đầu óc không giữ nổi hết những điểm khác nhau, và mọi thứ bắt đầu trộn vào nhau.

Một nghiên cứu hay được nhắc là thí nghiệm của Sheena Iyengar và Mark Lepper công bố năm 2000: tại một quầy nếm thử mứt, khách đứng trước quầy bày nhiều loại thì ghé xem nhiều hơn, nhưng tỷ lệ mua lại thấp hơn so với quầy bày ít loại. Về sau, các nghiên cứu tổng hợp cho thấy hiệu ứng này không xuất hiện ở mọi hoàn cảnh, mạnh hay yếu tuỳ người và tuỳ loại lựa chọn. Vì vậy nên hiểu đây là một xu hướng có thật trong một số tình huống, chứ không phải quy luật.

Với quyết định đời sống, xu hướng ấy hay xuất hiện khi các phương án khá giống nhau, khi bạn chưa rõ mình cần gì nhất, và khi mỗi phương án có cái hay riêng. Khi đó, chọn cái nào cũng có cảm giác đang bỏ lỡ những cái kia, và chính cảm giác bỏ lỡ ấy làm việc chọn trở nên nặng nề.

Những dấu hiệu bạn đang bị ngợp

Bạn tìm thêm mỗi ngày nhưng không loại bớt cái nào. Danh sách chỉ dài ra. Mỗi lần thấy phương án mới, bạn thêm vào "để xem đã" mà không bao giờ gạch phương án cũ.

Bạn không nhớ nổi điểm khác nhau giữa các phương án. Hỏi căn hộ thứ năm khác căn thứ chín ở đâu, bạn phải mở lại ghi chép. Đầu óc đã quá tải.

Bạn chờ một phương án hoàn hảo. Bạn tin rằng nếu tìm thêm chút nữa sẽ gặp được cái có đủ mọi ưu điểm. Trong đời thường, cái hoàn hảo hiếm khi xuất hiện.

Bạn hỏi ý kiến người khác nhưng không ai giúp được. Mỗi người gợi ý một phương án khác, danh sách lại dài thêm, vì bạn chưa đưa cho họ điều kiện nào để lọc.

Hạn chót đã qua mà bạn vẫn chưa chọn. Căn hộ ưng ý đã có người thuê, hạn đăng ký khoá học đã đóng. Việc không quyết cũng là một kiểu quyết định, chỉ là để hoàn cảnh chọn thay bạn.

Lọc ba vòng để còn lại vài phương án

Thay vì so tất cả với tất cả, bạn lọc theo từng vòng, mỗi vòng dùng một loại tiêu chí khác nhau. Lấy ví dụ giả định một gia đình đang tìm nhà thuê.

  1. Vòng một, điều kiện bắt buộc. Viết ra ba đến năm điều mà thiếu một trong số đó thì không thể chọn, dù mọi mặt khác tốt đến đâu. Ví dụ: tiền thuê không vượt mức gia đình chi được, đi tới trường của con dưới hai mươi phút, có ít nhất hai phòng ngủ. Gạch ngay mọi phương án không đạt. Vòng này thường loại được quá nửa danh sách.
  2. Vòng hai, điều quan trọng nhất trong số còn lại. Chọn đúng một hoặc hai tiêu chí bạn coi trọng nhất, ví dụ yên tĩnh và an ninh. Giữ lại ba phương án tốt nhất theo tiêu chí ấy, bỏ phần còn lại.
  3. Vòng ba, cân nhắc kỹ ba phương án cuối. Đến lúc này mới so chi tiết, đi xem lại, hỏi hàng xóm, tính chi phí phát sinh. Danh mục kỹ thuật cân nhắc của trang có cách lập bảng so sánh có trọng số nếu bạn muốn làm kỹ.
  4. Đặt hạn chót cho vòng ba. Ví dụ: chốt trong vòng một tuần. Hết hạn mà vẫn phân vân thì chọn phương án đang đứng đầu theo tiêu chí quan trọng nhất.

Điều quan trọng là không quay ngược. Phương án đã bị loại ở vòng một thì không đưa lại vào danh sách chỉ vì nó có một điểm hấp dẫn mới. Nếu cứ quay ngược, bạn sẽ mãi ở vòng một.

Chọn tốt nhất hay chọn đủ tốt

Nhà tâm lý học Barry Schwartz phân biệt hai kiểu người khi lựa chọn: người tìm cái tốt nhất và người chọn cái đủ tốt. Ông cho rằng người luôn tìm cái tốt nhất thường tốn nhiều công hơn và hay kém hài lòng hơn với kết quả. Bảng dưới đây so hai cách tiếp cận để bạn tự nhận ra mình thường nghiêng về đâu.

Khía cạnhTìm cái tốt nhấtChọn cái đủ tốt
Cách bắt đầuXem hết mọi phương án có thểĐặt tiêu chuẩn trước, xem tới khi gặp cái đạt
Khi nào dừng tìmKhi chắc chắn không còn gì hơn, mà điều này hiếm khi xảy raKhi gặp phương án đạt mọi điều kiện đã đặt
Cảm giác sau khi chọnHay nghĩ về những phương án đã bỏThường yên tâm hơn vì cái được chọn đã đạt chuẩn của mình
Hợp với loại quyết địnhQuyết định rất lớn, khó đảo ngược, có thời gian tìm hiểuPhần lớn quyết định thường ngày và cả nhiều quyết định khá lớn
Rủi roKiệt sức, lỡ hạn, day dứtBỏ qua phương án tốt hơn nếu đặt tiêu chuẩn quá thấp

Không cách nào đúng cho mọi trường hợp. Nhưng nếu bạn thấy mình lúc nào cũng ở cột giữa, kể cả với những việc nhỏ, có lẽ đã đến lúc cho phép mình chọn cái đủ tốt nhiều hơn.

Đặt tiêu chuẩn "đủ tốt" trước khi tìm

Cách hiệu quả nhất để tránh ngợp là viết tiêu chuẩn ra trước khi bắt đầu xem phương án. Khi chưa xem gì, bạn nghĩ về nhu cầu thật của mình. Khi đã xem nhiều, bạn bắt đầu bị cuốn theo những điểm hấp dẫn của từng phương án, như một căn hộ có ban công rộng dù bạn không bao giờ ngồi ban công.

Tiêu chuẩn đủ tốt nên cụ thể. Không viết "gần chỗ làm", mà viết "đi xe máy không quá hai mươi lăm phút giờ cao điểm". Không viết "trường tốt", mà viết những điều bạn quan tâm thật: sĩ số lớp, thời gian đưa đón, cách nhà trường liên lạc với phụ huynh. Khi tiêu chuẩn cụ thể, việc lọc trở nên nhanh và ít cãi nhau trong nhà, vì mọi người đã thống nhất từ trước.

Sau khi đặt tiêu chuẩn, bạn có thể dùng quy tắc: phương án đầu tiên đạt hết tiêu chuẩn thì nghiêm túc cân nhắc chọn luôn, trừ khi có lý do rõ ràng để xem thêm. Quy tắc này nghe có vẻ liều, nhưng với nhiều quyết định thường ngày, nó cho kết quả không kém mà đỡ tốn công hơn rất nhiều.

Ví dụ giả định: ba mươi khoá học buổi tối

Chị Thảo, một nhân viên hành chính giả định ở Tây Ninh, muốn học thêm về kế toán để chuyển sang vị trí mới trong công ty. Sau hai tuần tìm hiểu, chị có trong tay danh sách gần ba mươi khoá học: học trực tiếp, học trực tuyến, khoá ngắn, khoá dài, có chứng chỉ, không chứng chỉ. Càng đọc, chị càng thấy khoá nào cũng có lý, và đã ba lần chị suýt đăng ký rồi lại thôi.

Khi ngồi lại viết điều kiện bắt buộc, chị chỉ cần ba dòng: học được vào buổi tối sau bảy giờ, tổng thời gian không quá sáu tháng, có phần thực hành trên sổ sách thật. Ba dòng ấy loại hơn hai mươi khoá. Ở vòng hai, chị chọn tiêu chí quan trọng nhất là có người hướng dẫn trả lời câu hỏi trực tiếp, và giữ lại ba khoá. Vòng ba, chị học thử buổi đầu miễn phí của hai khoá, hỏi một đồng nghiệp đã học khoá thứ ba, rồi chốt trong năm ngày.

Điều đáng chú ý là khoá chị chọn cuối cùng không phải khoá được quảng cáo nhiều nhất, cũng không phải khoá chị thích nhất lúc mới tìm. Nó là khoá hợp nhất với ba điều kiện chị đã viết ra từ đầu. Và vì đã có lý do rõ ràng, chị không còn mở lại danh sách cũ sau khi đăng ký.

Sau khi chọn, đóng cửa các phương án còn lại

Một phần lý do khiến người ta không hài lòng dù đã chọn được là họ vẫn tiếp tục nhìn sang những phương án đã bỏ. Thuê nhà xong vẫn xem tin cho thuê mỗi tối, nhận việc xong vẫn lướt tin tuyển dụng, đăng ký khoá học xong vẫn đọc quảng cáo khoá khác. Mỗi lần nhìn sang là một lần tự hỏi "liệu mình có chọn sai không".

Khi đã chọn và lựa chọn ấy đạt tiêu chuẩn bạn đặt ra, hãy chủ động đóng cửa: huỷ theo dõi các trang tin, xoá danh sách so sánh, nói với người thân rằng chuyện này đã xong. Điều này không có nghĩa là bạn không được đổi ý sau này nếu có lý do thật. Nó chỉ có nghĩa là bạn cho lựa chọn của mình một cơ hội được sống trọn vẹn, thay vì bị so sánh liên tục với những gì có thể đã khác.

Danh mục sau khi đã quyết của trang có những bài về cách đặt mốc xem lại, để bạn yên tâm đóng cửa mà vẫn có lúc nhìn lại một cách có chủ đích.

Nếu sau một thời gian bạn thấy lựa chọn thật sự không hợp, đó là thông tin mới và bạn có quyền điều chỉnh. Khác biệt nằm ở chỗ bạn đổi vì trải nghiệm thật với lựa chọn đã chọn, chứ không phải vì vừa thấy một quảng cáo hấp dẫn hơn.

Câu hỏi thường gặp

Có phải cứ ít lựa chọn thì tốt hơn không?

Không hẳn. Quá ít lựa chọn có thể khiến bạn bỏ qua phương án hợp hơn. Vấn đề không nằm ở số lượng phương án ban đầu mà ở việc bạn có cách lọc hay không. Bắt đầu rộng, rồi lọc nhanh bằng điều kiện bắt buộc, là cách cân bằng hợp lý.

Làm sao biết tiêu chuẩn mình đặt ra là hợp lý?

Tiêu chuẩn hợp lý xuất phát từ nhu cầu thật và giới hạn thật, như ngân sách, thời gian, sức khoẻ, hoàn cảnh gia đình. Nếu bạn không tìm được phương án nào đạt, có thể tiêu chuẩn quá cao; nếu quá nhiều phương án đạt, có thể nên thêm một tiêu chí quan trọng.

Hai vợ chồng có tiêu chuẩn khác nhau thì lọc thế nào?

Mỗi người viết riêng điều kiện bắt buộc của mình, rồi gộp lại. Những điều kiện cả hai cùng có thì giữ; những điều kiện chỉ một người có thì bàn xem có thật sự bắt buộc không. Bàn tiêu chuẩn trước khi xem phương án thường dễ hơn bàn khi đã thích hai phương án khác nhau.

Đã lọc còn hai phương án ngang nhau thì chọn sao?

Nếu hai phương án thật sự ngang nhau theo mọi tiêu chí quan trọng, thì chọn cái nào cũng không thiệt nhiều. Bạn có thể chọn theo một yếu tố phụ, hoặc thử tưởng tượng đã chọn một bên và để ý cảm giác của mình. Điều quan trọng là đừng để sự ngang nhau kéo dài việc quyết vô thời hạn.

Chọn cái đủ tốt có phải là chịu thiệt không?

Không. Chọn cái đủ tốt là chọn cái đạt mọi tiêu chuẩn bạn coi là quan trọng, chỉ là không tốn thêm công để tìm cái nhỉnh hơn một chút. Phần công sức tiết kiệm được có giá trị riêng, và nhiều người thấy hài lòng hơn với lựa chọn của mình khi chọn theo cách này.

Có nên nhờ người khác chọn hộ khi quá ngợp không?

Nhờ người khác lọc giúp vòng đầu dựa trên tiêu chuẩn của bạn là cách hay. Nhưng vòng cuối nên do bạn quyết, vì bạn là người sống với kết quả. Nếu giao hẳn cho người khác, bạn dễ đổ lỗi cho họ khi có chuyện không như ý.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138