TuQuyet.comTự Quyết
Kỹ thuật cân nhắc khi quyết định

Ba kịch bản trước một quyết định lớn: tốt nhất, dễ xảy ra nhất và xấu nhất chịu được

Phác ba kịch bản cho một quyết định lớn, xác định mức mất mát mình chịu được về tiền, thời gian, sức khoẻ, quan hệ, rồi chuẩn bị đường lui cho kịch bản xấu.

Vietnamese father and teenage son walking side by side along a quiet beach in Quy Nhon at sunrise, footprints in wet sand, fishing boats far off, figures small and seen from behind

Phác ba kịch bản là tả ngắn gọn điều có thể xảy ra nếu bạn chọn một hướng: trường hợp tốt nhất, trường hợp dễ xảy ra nhất, và trường hợp xấu nhất mà vẫn có khả năng thật. Câu hỏi then chốt không phải kịch bản nào sẽ đến, vì không ai biết chắc, mà là nếu kịch bản xấu đến, mình có đứng vững được không. Nếu câu trả lời là có, bạn có thể bước tới với tâm thế nhẹ hơn nhiều.

Bài này hướng dẫn phác ba kịch bản cho một quyết định cá nhân, xác định mức mất mát chịu được theo bốn chiều là tiền, thời gian, sức khoẻ và các mối quan hệ, chuẩn bị đường lui, và giữ cho việc nghĩ về kịch bản xấu không biến thành lo âu. Các con số trong bài đều là ví dụ giả định, số tròn; bài không đưa lời khuyên về đầu tư, vay mượn hay sản phẩm tài chính nào.

Vì sao nên nhìn cả ba kịch bản thay vì chỉ một

Khi hào hứng với một lựa chọn, ta thường chỉ nhìn thấy kịch bản tốt nhất: chuyển về quê, mọi thứ êm đẹp, con thích trường mới, bố mẹ vui. Khi lo lắng, ta lại chỉ thấy kịch bản tồi tệ. Cả hai đều là một mảnh của bức tranh. Thực tế thường nằm ở giữa, trong kịch bản dễ xảy ra nhất, nơi có cả điều tốt lẫn điều phiền.

Nhìn đủ ba kịch bản giúp bạn chuẩn bị đúng chỗ. Kịch bản tốt nhất cho biết điều mình mong, giúp giữ động lực. Kịch bản dễ xảy ra nhất là cái nền để lập kế hoạch thật, như tiền dự phòng bao nhiêu, cần bao lâu để quen. Kịch bản xấu nhất là để đo sức chịu đựng và chuẩn bị đường lui.

Kỹ thuật này khác với tưởng tượng thất bại trước ở chỗ nó không tìm nguyên nhân, mà phác hệ quả. Pre-mortem hỏi “vì đâu mà hỏng”; ba kịch bản hỏi “nếu hỏng, hoặc chỉ tàm tạm, cuộc sống mình trông thế nào và mình có chịu được không”. Hai cách bổ sung cho nhau, có thể làm cùng nhau với một quyết định lớn.

Ví dụ giả định: ba kịch bản khi anh Đức tính nghỉ việc ổn định để học nghề mới

Anh Đức, ví dụ giả định, ba mươi lăm tuổi, đang làm văn phòng, tính nghỉ để theo học một nghề kỹ thuật trong một năm. Vợ anh đi làm, hai con đang học tiểu học. Anh phác ba kịch bản cho mốc hai năm sau.

ChiềuTốt nhấtDễ xảy ra nhấtXấu nhất có khả năng
TiềnCó việc ngay sau khoá học, thu nhập ngang hoặc hơn trướcSáu tháng đầu thu nhập thấp hơn trước, sau đó tăng dầnHọc xong mất gần một năm mới có việc ổn định, tiêu gần hết khoản để dành
Thời gianHọc đúng hạn, có thêm giờ cho conHọc kéo dài thêm vài tháng, bận hơn dự tínhPhải vừa học vừa làm thêm, gần như không có giờ cho gia đình
Sức khoẻKhoẻ hơn vì làm việc chân tay vừa sứcMệt giai đoạn đầu, quen dầnCăng thẳng kéo dài, mất ngủ
Quan hệVợ con ủng hộ, cả nhà gắn bó hơnCó những tháng căng vì tiền, vượt qua đượcVợ chồng mâu thuẫn nhiều về chuyện tiền và thời gian

Nhìn cột xấu nhất, câu hỏi anh Đức cần trả lời là: nếu tiêu gần hết khoản để dành và một năm mới có việc, gia đình có trụ được không, và vợ anh có đồng ý chịu giai đoạn đó không. Đây là câu hỏi phải bàn cùng vợ, với con số chi tiêu thật của nhà mình, chứ không thể trả lời một mình.

Xác định mức mất mát mình chịu được theo bốn chiều

Tiền. Tính xem nếu thu nhập giảm hoặc mất trong một thời gian, gia đình sống được bao nhiêu tháng với khoản đang có mà không phải vay. Số tháng đó là đường băng của bạn. Đừng tính đường băng dựa trên khoản vay hay tiền người khác hứa cho mượn; nếu có ý định vay, hãy tính kỹ khả năng trả trong kịch bản xấu và hỏi người có chuyên môn tài chính độc lập.

Thời gian. Nghĩ xem mình chấp nhận mất bao lâu nếu mọi chuyện chậm hơn dự tính. Có những giai đoạn thời gian quý hơn tiền, như những năm con còn nhỏ hay bố mẹ còn khoẻ. Ghi rõ mốc nào là giới hạn, ví dụ “nếu sau hai năm vẫn chưa ổn, mình sẽ quay lại hướng cũ”.

Sức khoẻ. Hỏi mình có điều kiện sức khoẻ nào khiến kịch bản xấu trở nên nguy hiểm không, như bệnh mạn tính cần chi phí đều đặn hay sức khoẻ tinh thần đang không ổn. Nếu có, mức chịu được nên đặt thấp hơn, và nên hỏi bác sĩ trước khi bước vào giai đoạn nhiều áp lực.

Các mối quan hệ. Đây là chiều khó đo nhất nhưng hay bị bỏ qua nhất. Hỏi những người sống cùng bạn họ chịu được giai đoạn khó trong bao lâu, và những dấu hiệu nào cho thấy quan hệ đang bị kéo căng quá mức. Mức chịu được ở đây không do một mình bạn quyết.

Các bước phác ba kịch bản cho quyết định của bạn

Bạn có thể làm một mình trước, rồi làm lại cùng người thân nếu quyết định ảnh hưởng tới họ. Dành khoảng bốn mươi lăm phút.

  1. Chọn một mốc thời gian để nhìn tới, thường từ một đến ba năm sau khi quyết.
  2. Viết kịch bản dễ xảy ra nhất trước, vì nó là kịch bản nên đầu tư suy nghĩ nhiều nhất; tả theo bốn chiều tiền, thời gian, sức khoẻ, quan hệ.
  3. Viết kịch bản tốt nhất, giữ ở mức có thể xảy ra chứ không phải mơ mộng.
  4. Viết kịch bản xấu nhất có khả năng thật, không phải chuỗi tai hoạ hiếm gặp liên tiếp.
  5. Với kịch bản xấu, trả lời từng chiều: mình có chịu được không, chịu được bao lâu.
  6. Nếu có chiều không chịu được, tìm cách giảm: chuẩn bị thêm, chia nhỏ quyết định, hoặc hoãn đến khi đủ điều kiện.
  7. Viết ra đường lui: điểm nào thì dừng, quay về hướng nào.

Thứ tự viết kịch bản dễ xảy ra nhất trước là có chủ ý. Nếu viết kịch bản tốt nhất trước, bạn sẽ neo vào nó và kịch bản “dễ xảy ra” bị kéo lệch lên. Bắt đầu từ cái thực tế giúp hai kịch bản còn lại có chỗ dựa.

Chuẩn bị đường lui và điểm dừng

Đường lui là kế hoạch cho trường hợp kịch bản xấu đến, viết ra khi đầu óc còn bình tĩnh. Nó gồm hai phần: điểm dừng, tức là dấu hiệu cho biết đã đến lúc lui, và hướng lui, tức là mình sẽ làm gì tiếp. Ví dụ giả định với anh Đức: “Nếu học xong tám tháng mà vẫn chưa có việc trong nghề mới, và khoản để dành còn dưới mức ba tháng chi tiêu, mình sẽ nhận lại việc văn phòng trong khi tiếp tục tìm việc nghề mới ngoài giờ.”

Điểm dừng cần cụ thể và đo được, như một con số, một mốc thời gian, một sự việc. “Khi thấy không ổn” là điểm dừng kém, vì lúc đang ở trong cuộc, người ta luôn hy vọng sắp ổn. Viết trước điểm dừng giúp bạn không đổ thêm công sức vào một hướng đã rõ là không đi được, chỉ vì đã bỏ ra quá nhiều.

Đường lui cũng giúp người thân yên tâm hơn. Khi vợ anh Đức biết chồng đã có điểm dừng và hướng lui cụ thể, chị dễ ủng hộ hơn so với khi chỉ nghe “anh tin là sẽ ổn”. Đường lui không phải là thiếu tự tin; nó là cách cho phép mình dám bước tới.

Giữ cho việc nghĩ về kịch bản xấu không thành lo âu

Với người vốn hay lo, nhìn vào kịch bản xấu có thể kéo theo những vòng suy nghĩ khó dừng. Vài nguyên tắc giúp bài tập giữ đúng mục đích:

  • Chỉ viết kịch bản xấu có khả năng thật, không viết chuỗi rủi ro chồng chất lên nhau.
  • Mỗi kịch bản xấu phải đi kèm ít nhất một việc chuẩn bị hoặc một đường lui; không để nó đứng một mình trên giấy.
  • Giới hạn thời gian cho bài tập, ví dụ bốn mươi lăm phút, rồi cất giấy đi.
  • Nhắc mình rằng kịch bản xấu nhất ít khi là kịch bản xảy ra; mục đích là chuẩn bị, không phải đoán trước.
  • Nếu sau bài tập bạn mất ngủ hoặc lo lắng kéo dài nhiều ngày, hãy nói chuyện với người tin cậy và cân nhắc gặp chuyên gia tâm lý.

Mục tiêu cuối cùng của việc phác kịch bản xấu là để bạn nói được một câu bình thản: nếu chuyện đó xảy ra, mình đã biết mình sẽ làm gì. Câu đó, khi nói được thật lòng, đáng giá hơn mọi sự lạc quan.

Khi kịch bản xấu nhất là không chịu được

Có lúc, sau khi phác xong, bạn thấy kịch bản xấu nhất có khả năng thật và mình không chịu được: gia đình sẽ rơi vào nợ nần không trả nổi, sức khoẻ của ai đó bị đe doạ nghiêm trọng, hoặc một mối quan hệ quan trọng sẽ đổ vỡ không hàn gắn được. Khi đó, đó không còn là câu hỏi “có nên làm không” đơn giản nữa, mà là “làm thế nào để kịch bản xấu không còn nằm ngoài sức chịu đựng”.

Có ba hướng thường gặp. Một là chuẩn bị thêm trước khi làm: tích luỹ thêm đường băng tiền bạc, học trước một phần, nói chuyện kỹ với người thân. Hai là thu nhỏ quyết định: làm một phần, thử một giai đoạn, giữ lại nguồn thu cũ trong lúc chuyển. Ba là hoãn có thời hạn, với mốc rõ ràng để xem lại khi điều kiện đã khác.

Nếu cả ba hướng đều không khả thi, việc chọn không làm, ít nhất là lúc này, là một quyết định hợp lý chứ không phải hèn nhát. Biết dừng trước một cánh cửa mà phía sau là rủi ro không chịu nổi cũng là một kỹ năng ra quyết định, và nó để ngỏ khả năng quay lại khi hoàn cảnh cho phép.

Câu hỏi thường gặp

Phác ba kịch bản khác gì với tưởng tượng thất bại trước?

Tưởng tượng thất bại trước tìm nguyên nhân khiến kế hoạch hỏng để phòng ngừa. Ba kịch bản phác hệ quả có thể xảy ra, từ tốt nhất đến xấu nhất, để xem mình có chịu được không và chuẩn bị đường lui. Hai cách bổ sung cho nhau, nên dùng cùng nhau với quyết định lớn.

Kịch bản xấu nhất nên tưởng tượng đến mức nào?

Đến mức xấu nhưng vẫn có khả năng thật trong hoàn cảnh của bạn, không phải chuỗi tai hoạ hiếm gặp chồng lên nhau. Mục đích là đo sức chịu đựng và chuẩn bị đường lui, không phải tự làm mình sợ đến mức không dám làm gì.

Mức mất mát chịu được về tiền nên tính thế nào?

Tính số tháng gia đình sống được với khoản đang có nếu thu nhập giảm hoặc mất, không dựa vào khoản vay hay tiền hứa cho mượn. Đó là đường băng của bạn. Nếu dự định vay, cần tính kỹ khả năng trả trong kịch bản xấu và hỏi người có chuyên môn tài chính độc lập trước khi quyết.

Điểm dừng là gì và đặt thế nào?

Điểm dừng là dấu hiệu cụ thể cho biết đã đến lúc lui về phương án khác, như một mốc thời gian, một con số tiền còn lại hoặc một sự việc. Nên viết trước khi bắt đầu, vì khi đã ở trong cuộc người ta thường hy vọng sắp ổn và khó tự dừng.

Nếu kịch bản xấu nhất là không chịu được thì có nên bỏ quyết định không?

Chưa hẳn. Trước tiên hãy xem có thể chuẩn bị thêm, thu nhỏ quyết định hoặc hoãn có thời hạn để kịch bản xấu nằm trong sức chịu đựng không. Nếu cả ba đều không được, chọn chưa làm lúc này là một quyết định hợp lý.

Có nên làm ba kịch bản cùng người thân không?

Nên, nhất là khi quyết định ảnh hưởng tới họ. Mức chịu được về thời gian và các mối quan hệ không do một mình bạn quyết. Mỗi người có thể viết riêng rồi so sánh; chỗ vênh nhau thường là chỗ cần bàn kỹ nhất trước khi chốt.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138