Khi bán nhà cũ để mua nhà mới, bạn không làm một quyết định mà làm hai giao dịch nối nhau, và rủi ro lớn nhất nằm ở khe hở giữa chúng. Bán trước thì có tiền chắc nhưng có thể phải ở tạm; mua trước thì có nhà mới chắc nhưng có thể phải gánh hai căn cùng lúc. Không thứ tự nào an toàn tuyệt đối; thứ tự hợp với bạn là thứ tự mà kịch bản xấu nhất của nó bạn chịu được.
Bài này so hai đường đi, chỉ cách tính khoảng hở về chỗ ở và tiền, gợi ý điều khoản cần hỏi chuyên môn, và dành một phần cho chuyện ít được nói tới: rời một căn nhà đã gắn bó. Ví dụ là gia đình giả định, số liệu giả định.
Hai đường đi và rủi ro của mỗi đường
Trước khi chọn, đặt hai thứ tự cạnh nhau. Bảng dưới không chấm điểm, chỉ liệt kê điều bạn được và điều bạn phải chịu.
| Bán trước, mua sau | Mua trước, bán sau | |
|---|---|---|
| Điều được | Biết chắc số tiền có trong tay; không mang hai khoản nợ | Có nhà mới chắc chắn; chuyển một lần, không ở tạm |
| Điều phải chịu | Có thể phải thuê nhà tạm, chuyển nhà hai lần | Có thể phải gánh chi phí hai căn trong nhiều tháng |
| Áp lực thời gian | Phải tìm nhà mới trong khi đang ở tạm | Phải bán nhà cũ trong thời hạn để trả tiền nhà mới |
| Kịch bản xấu | Không tìm được nhà hợp, ở tạm lâu hơn dự tính | Nhà cũ bán chậm, buộc hạ giá hoặc vay thêm |
| Hợp với ai | Người không chịu được áp lực hai khoản cùng lúc | Người có quỹ dự phòng dày hoặc nguồn tiền bắc cầu chắc chắn |
Có một đường thứ ba là cố gắng khớp ngày: bán và mua gần như cùng lúc, thoả thuận để người mua nhà cũ nhận nhà sau vài tháng, hoặc người bán nhà mới giao nhà khi bạn đã nhận tiền. Cách này giảm khe hở nhưng phụ thuộc vào thiện chí của hai bên khác, nên cần hợp đồng rõ ràng. Đừng coi việc khớp ngày là chắc chắn cho tới khi nó nằm trên giấy.
Tính khoảng hở chỗ ở và tiền trước khi chọn
Khoảng hở là thời gian và số tiền bạn phải tự gánh giữa hai giao dịch. Ví dụ giả định cho một gia đình ở TP. Hồ Chí Minh đổi từ căn hộ nhỏ sang căn lớn hơn:
- Ước lượng thời gian bán nhà cũ theo hai mức: nhanh và chậm. Không có con số chung; hỏi vài người môi giới độc lập và cộng thêm biên an toàn. Giả sử nhanh là ba tháng, chậm là chín tháng.
- Nếu mua trước: tính chi phí giữ cả hai căn mỗi tháng, gồm khoản trả cho nhà mới, phí quản lý hai nơi, tiền điện nước tối thiểu. Nhân với chín tháng ở kịch bản chậm.
- Nếu bán trước: tính tiền thuê nhà tạm, tiền chuyển nhà hai lần, tiền gửi đồ nếu căn tạm nhỏ. Nhân với thời gian tìm được nhà mới, cũng lấy mức chậm.
- So mỗi tổng với quỹ dự phòng hiện có. Phương án nào làm cạn quỹ ở kịch bản chậm thì phương án đó cần thêm biện pháp hoặc cần loại bỏ.
- Viết ra nguồn bù nếu khoảng hở kéo dài: cắt chi tiêu gì, ai có thể giúp, có phải hạ giá bán không và hạ tới mức nào thì gia đình chấp nhận.
Con số cuối cùng thường làm nhiều gia đình bất ngờ, vì người ta quen nghĩ tới kịch bản nhanh. Không có ai muốn bán chậm, nhưng chuẩn bị cho nó là cách để bạn không phải quyết vội lúc đang bị dồn.
Tưởng tượng thất bại trước: đổi nhà hỏng vì đâu
Hãy tưởng tượng một năm sau, việc đổi nhà đã thành chuyện cả nhà thấy mệt mỏi và tiếc. Mỗi người viết ra điều gì đã khiến nó thành như vậy. Các câu trả lời hay gặp: nhà cũ bán chậm nên phải hạ giá trong lúc gấp; nhà mới có lỗi phát hiện sau khi nhận; con phải chuyển trường giữa năm; ở tạm chật chội làm vợ chồng căng thẳng; vay thêm để bắc cầu rồi bị áp lực.
Mỗi câu trả lời là một việc có thể làm ngay. Sợ bán chậm thì định giá thực tế từ đầu và chuẩn bị nhà cũ gọn gàng trước khi rao. Sợ lỗi nhà mới thì kiểm tra kỹ, nhờ người có chuyên môn xem trước khi đặt cọc. Sợ con chuyển trường giữa năm thì đặt mốc chuyển vào kỳ nghỉ hè. Sợ căng thẳng khi ở tạm thì chọn chỗ tạm rộng hơn một chút dù tốn hơn, hoặc ở nhờ người thân trong thời gian ngắn có hạn định rõ.
Không phải rủi ro nào cũng giảm được. Nhưng sau bài tập này, bạn sẽ biết rủi ro nào lớn nhất với nhà mình, và đó thường là gợi ý rõ nhất cho việc nên bán trước hay mua trước.
Những điều khoản và giấy tờ nên hỏi chuyên môn
Đổi nhà là hai hợp đồng có liên hệ với nhau, nên cách viết hợp đồng có thể giảm khe hở rủi ro. Phần này chỉ ở mức nguyên tắc; mỗi giao dịch cần luật sư hoặc công chứng viên xem cụ thể:
- Thời điểm giao nhà và nhận tiền của từng hợp đồng, viết rõ ngày, viết rõ hậu quả nếu một bên chậm.
- Khả năng đặt cọc có điều kiện, ví dụ hợp đồng mua nhà mới phụ thuộc vào việc bán được nhà cũ trong một thời hạn; không phải người bán nào cũng đồng ý, nhưng đáng hỏi.
- Quyền ở lại nhà cũ thêm một thời gian sau khi đã bán, nếu cần khớp ngày, và trách nhiệm của bạn với căn nhà trong thời gian đó.
- Nhà cũ đang thế chấp thì quy trình giải chấp và đường đi của tiền giữa các bên phải được thống nhất bằng văn bản.
- Người đứng tên và người phải ký: nhà là tài sản chung của vợ chồng hay có đồng sở hữu với người khác, ai cần có mặt khi công chứng.
Đừng dựa vào lời hứa miệng kiểu "anh cứ yên tâm, chậm vài tuần không sao". Khi tiền và chỗ ở của cả nhà phụ thuộc vào thời hạn, thời hạn phải nằm trên giấy.
Rời một căn nhà đã gắn bó
Phần khó của việc đổi nhà nhiều khi không phải tiền mà là cảm xúc. Căn nhà cũ là nơi con chào đời, nơi ông bà từng sống, nơi có vết bút chì đánh dấu chiều cao của con trên khung cửa. Người lớn tuổi trong nhà có thể không nói ra, nhưng họ thường là người buồn nhất khi rời đi, vì họ mất cả hàng xóm, quán nước quen, con đường đi bộ mỗi sáng.
Cảm xúc này nên được đưa vào cân nhắc, không phải để cản quyết định, mà để chuẩn bị. Hỏi từng người trong nhà điều họ sẽ nhớ nhất, và có cách nào mang một phần theo: chụp ảnh lại các góc nhà, giữ một món đồ gỗ cũ, hẹn nhau thỉnh thoảng quay lại thăm hàng xóm. Với ông bà, thử đưa họ tới khu mới vài lần trước khi chuyển hẳn, tìm trước chỗ tập thể dục buổi sáng, quán cà phê, chợ gần nhà.
Cũng đừng để cảm xúc làm bạn định giá nhà cũ quá cao. Người mua không trả tiền cho kỷ niệm của bạn. Tách hai việc ra: kỷ niệm thì giữ trong gia đình, còn giá bán thì dựa vào thị trường và lời khuyên của người làm nghề.
Ai có tiếng nói ở bước nào trong việc đổi nhà
Đổi nhà chạm tới mọi người trong gia đình, nhưng không phải ai cũng cần quyết mọi chi tiết. Chia rõ ai quyết bước nào giúp cuộc bàn bạc bớt rối. Thường có ba tầng. Tầng thứ nhất là có đổi hay không và vì sao: đây là việc cả nhà nên được nói ý kiến, kể cả con tuổi thiếu niên và ông bà đang sống cùng. Tầng thứ hai là khu vực và loại nhà: người lớn quyết, nhưng nên lắng nghe nhu cầu cụ thể của từng người, như con cần gần trường, ông bà cần đi lại ít bậc thang. Tầng thứ ba là tiền và hợp đồng: người đứng tên và người trả nợ quyết, có tư vấn chuyên môn.
Viết ba tầng này ra giấy, kèm tên người quyết ở mỗi tầng, nghe có vẻ trịnh trọng nhưng lại rất đỡ va chạm. Khi ai đó phàn nàn về một chi tiết, cả nhà biết chi tiết đó thuộc tầng nào và đã được bàn ra sao. Con cái thấy mình được hỏi ý kiến thật, dù không phải người quyết cuối cùng, thường hợp tác hơn nhiều trong những tháng chuyển nhà vất vả.
Nếu có anh chị em cùng đứng tên nhà cũ, ví dụ nhà thừa kế từ bố mẹ, tầng thứ ba còn cần sự đồng ý của họ. Hãy nói chuyện này sớm, trước khi đặt cọc nhà mới, vì một chữ ký thiếu có thể làm cả kế hoạch dừng lại.
Dấu hiệu nên dừng lại hoặc lùi thời điểm
Quỹ dự phòng sẽ cạn ở kịch bản chậm. Nếu phép tính khoảng hở cho thấy chỉ cần nhà cũ bán chậm hơn dự tính vài tháng là gia đình phải vay nóng, quyết định đang dựa vào may mắn.
Một người trong nhà phản đối mạnh mà chưa được lắng nghe. Đổi nhà ảnh hưởng tới cả nhà. Ép một người chịu đựng nơi ở mới thường để lại bực bội kéo dài.
Bạn đang chạy theo một căn cụ thể "sợ mất". Khi nỗi sợ lỡ căn đẹp thúc bạn ký mua trước mà chưa tính khoảng hở, đó là lúc dễ sai nhất. Căn đẹp khác vẫn sẽ xuất hiện.
Có biến cố lớn khác cùng lúc. Sinh con, đổi việc, người thân ốm: chồng thêm một cuộc đổi nhà lên trên những việc đó có thể vượt sức của gia đình. Lùi vài tháng không làm mất cơ hội nhiều như bạn nghĩ.
Lý do đổi nhà đã không còn. Có khi lý do ban đầu là cần thêm phòng cho ông bà, nhưng trong lúc chuẩn bị, ông bà quyết ở lại quê. Hãy xem lại lý do gốc trước mỗi bước lớn, vì kế hoạch đã chạy rồi thường tự chạy tiếp theo quán tính.
Câu hỏi thường gặp
Bán nhà cũ mất bao lâu thì nên tính?
Không có thời gian chung, vì phụ thuộc loại nhà, khu vực, giá chào và thị trường lúc đó. Cách an toàn là hỏi vài người làm nghề độc lập, lấy mức họ nói chậm nhất, rồi cộng thêm biên an toàn. Kế hoạch tài chính nên chịu được mức chậm đó.
Ở tạm nhà bố mẹ trong lúc chờ có nên không?
Có thể là lựa chọn tốt nếu thời gian ngắn và hai bên thống nhất rõ: ở bao lâu, chia chi phí sinh hoạt ra sao, ai lo việc nhà. Nhiều căng thẳng nảy sinh vì không ai nói trước. Đặt một hạn chót và nói lại nếu cần kéo dài.
Có nên vay tạm để mua trước rồi bán nhà cũ trả sau?
Đó là quyết định tài chính cần tính kỹ với kịch bản nhà cũ bán chậm. Bài này không gợi ý khoản vay cụ thể nào. Nguyên tắc là bạn phải chịu được khoản trả của cả hai căn trong thời gian chậm nhất có thể xảy ra mà không phải bán gấp.
Con đang học thì nên chuyển nhà lúc nào?
Thường dễ nhất là vào kỳ nghỉ hè hoặc khi con chuyển cấp, để con không phải đổi trường giữa năm. Nếu nhà mới gần trường cũ, việc này nhẹ hơn. Hỏi con cảm nhận của con, nhất là con tuổi thiếu niên, vì bạn bè và môi trường rất quan trọng với các em.
Ông bà không muốn chuyển thì làm thế nào?
Lắng nghe lý do cụ thể: sợ xa hàng xóm, sợ không quen đường, sợ thang máy, sợ xa nơi khám bệnh. Mỗi lý do có cách giải quyết riêng. Đưa ông bà đi xem khu mới nhiều lần, để họ tham gia chọn phòng. Nếu vẫn không muốn, có thể cần một phương án khác cho ông bà.
Đổi nhà xong mới thấy không hợp thì sao?
Trước hết hãy cho bản thân vài tháng để quen, vì cảm giác lạ lẫm ban đầu rất phổ biến. Nếu sau một năm vẫn thấy không hợp, hãy xem lại điều gì cụ thể không ổn và có sửa được không. Đổi tiếp là có thể, nhưng tốn kém, nên cân nhắc như một quyết định mới.