Khả năng trả nợ khi mua nhà không phải là con số bên cho vay đồng ý cho bạn vay, mà là khoản trả hằng tháng gia đình bạn chịu được ngay cả khi có chuyện không may. Được duyệt chỉ nghĩa là bên cho vay chấp nhận rủi ro của họ; còn rủi ro của bạn, như mất ngủ, cắt giảm chi tiêu cho con, vay nóng khi ốm đau, thì chỉ bạn tự đo được.
Bài này đưa ba phép thử đơn giản để làm với số liệu nhà mình: thử với phần thu nhập chắc chắn, thử khi mất một nguồn thu, và thử khi khoản trả tăng lên. Thêm một bài thử sống trước, và những dấu hiệu cho thấy nên lùi lại. Bài không gợi ý sản phẩm vay hay mức lãi nào; mọi con số là ví dụ giả định, số tròn.
Vì sao "được duyệt vay" không bằng "trả được"
Bên cho vay đánh giá hồ sơ theo tiêu chí của họ: thu nhập chứng minh được, tài sản bảo đảm, lịch sử tín dụng. Họ không biết bạn sắp có con thứ hai, bố mẹ bạn sắp cần chăm sóc, công ty bạn đang tái cấu trúc, hay bạn là người mất ngủ khi mang nợ. Hạn mức họ đưa ra là mức họ thấy an toàn cho họ, không phải mức thoải mái cho gia đình bạn.
Người mua nhà lần đầu hay mắc một lỗi: lấy hạn mức tối đa làm mục tiêu, rồi đi tìm căn nhà vừa với hạn mức đó. Cách ngược lại an toàn hơn: tự xác định khoản trả hằng tháng mình chịu được, tính ngược ra số tiền vay, rồi đi tìm căn nhà vừa với con số đó. Khi bạn bắt đầu từ sức chịu của mình, các căn vượt sức tự động bị loại, và bạn đỡ phải đấu tranh với cám dỗ "cố thêm chút nữa".
Ba phép thử dưới đây giúp bạn tìm ra khoản trả hằng tháng đó. Chúng không cần công thức tài chính phức tạp, chỉ cần một tờ giấy và sự trung thực với số liệu của nhà mình.
Phép thử 1: chỉ tính phần thu nhập chắc chắn
Phép thử đầu loại bỏ những khoản thu không đều ra khỏi phép tính. Ví dụ giả định một gia đình ở Hà Nội:
- Liệt kê mọi nguồn thu hằng tháng của gia đình, chia làm hai cột: chắc chắn (lương cơ bản, thu nhập cố định từ hợp đồng dài hạn) và không chắc (thưởng, hoa hồng, việc làm thêm, thu nhập theo mùa). Giả sử phần chắc chắn của hai vợ chồng là 40 triệu, phần không chắc trung bình 10 triệu.
- Liệt kê chi tiêu thiết yếu hằng tháng: ăn uống, điện nước, đi lại, học phí, khoản gửi bố mẹ, bảo hiểm. Giả sử là 22 triệu.
- Lấy phần thu chắc chắn trừ chi tiêu thiết yếu: 40 trừ 22 còn 18 triệu.
- Từ 18 triệu đó, giữ lại một phần để tiếp tục tích luỹ và cho chi tiêu bất thường. Giả sử gia đình quyết giữ 6 triệu. Phần còn lại là 12 triệu: đây là trần khoản trả hằng tháng theo phép thử này.
- Phần thu không chắc chắn để dành cho quỹ dự phòng và những mục tiêu khác, không dùng để trả nợ định kỳ.
Nhiều gia đình thấy con số trần này thấp hơn hẳn mức được duyệt. Đó không phải là bi quan, mà là thực tế: khoản trả là cố định, nên nó chỉ nên dựa vào những đồng tiền cố định.
Phép thử 2: nếu mất một nguồn thu trong sáu tháng
Phép thử thứ hai hỏi: nếu một trong hai người mất việc, nghỉ ốm dài ngày, hoặc nghỉ sinh con với thu nhập giảm, gia đình trụ được bao lâu? Lấy ví dụ giả định ở trên, nếu một người mất 20 triệu thu nhập chắc chắn, phần thu còn 20 triệu, chưa đủ chi tiêu thiết yếu 22 triệu, chưa nói tới khoản trả 12 triệu. Mỗi tháng gia đình thiếu khoảng 14 triệu.
Câu hỏi tiếp: quỹ dự phòng sau khi mua nhà còn bao nhiêu? Nếu muốn trụ sáu tháng trong kịch bản này, gia đình cần khoảng 84 triệu sẵn có sau khi đã trả trước tiền nhà. Nếu chỉ còn 30 triệu, họ trụ được hai tháng. Sau hai tháng là vay người thân, vay nóng, hoặc bán gấp, những việc mà không ai muốn làm.
Phép thử này thường dẫn tới một trong ba điều chỉnh: giảm khoản trả trước để giữ quỹ dự phòng dày hơn, chọn căn rẻ hơn để khoản trả hằng tháng nhỏ hơn, hoặc lùi thời điểm mua để tích thêm quỹ. Không có điều chỉnh nào là thất bại; chúng là cách để quyết định mua nhà không biến một biến cố bình thường của đời sống thành khủng hoảng.
Phép thử 3: nếu khoản trả tăng thêm một phần năm
Nhiều khoản vay có giai đoạn ưu đãi ban đầu, sau đó khoản trả hằng tháng thay đổi theo điều kiện hợp đồng. Bài này không đoán mức thay đổi, vì nó phụ thuộc vào từng hợp đồng và thị trường lúc đó. Cách làm an toàn là hỏi thẳng bên cho vay cách tính sau ưu đãi, đọc kỹ điều khoản, rồi tự thử một kịch bản xấu hơn mức họ nói.
Ví dụ giả định: khoản trả hiện tại 12 triệu, thử tăng một phần năm thành khoảng 14,4 triệu. Gia đình có trả được mà không cắt những khoản thiết yếu không? Nếu phải cắt, cắt gì: học thêm của con, khoản gửi bố mẹ, hay quỹ tích luỹ? Viết ra cụ thể, vì "cắt bớt chi tiêu" nói thì dễ, làm thì đụng tới những thứ cả nhà đang quen.
Nếu kịch bản tăng một phần năm đã làm gia đình chật vật, hãy coi khoản trả hiện tại là quá sát trần. Ngược lại, nếu vẫn còn chỗ thở, đó là tín hiệu kế hoạch có biên an toàn. Bạn cũng có thể hỏi bên cho vay về khả năng trả trước một phần khi có tiền thưởng, điều kiện và phí của việc đó, để có thêm công cụ giảm áp lực sau này.
Những khoản định kỳ mới đi kèm căn nhà
Ba phép thử ở trên mới tính khoản trả nợ. Nhưng căn nhà mới thường kéo theo những khoản định kỳ khác mà khi còn thuê bạn không phải lo, hoặc lo ít hơn. Với căn hộ chung cư là phí quản lý, phí gửi xe; với nhà riêng là tiền sửa chữa mái, sơn tường, chống thấm theo năm. Nhà rộng hơn thì tiền điện, tiền làm mát, tiền dọn dẹp cũng tăng theo. Nhà ở xa hơn thì thêm tiền xăng, có khi thêm chiếc xe thứ hai.
Có cả khoản một lần nhưng lớn: đồ đạc cho phòng mới, rèm, bếp, sửa sang trước khi dọn vào. Nhiều gia đình đã tính đủ tiền trả trước nhưng quên khoản này, rồi lại phải vay thêm hoặc mua trả góp đồ nội thất ngay tháng đầu, làm phép thử ban đầu sai lệch.
Cách xử lý đơn giản: trước khi chạy phép thử 1, cộng thêm vào chi tiêu thiết yếu một dòng "chi phí ở nhà mới mỗi tháng", ước tính dè dặt theo loại nhà. Hỏi người đang sống trong khu đó, hoặc ban quản lý toà nhà, để có con số thật hơn. Khoản đồ đạc và sửa sang ban đầu thì tách thành một ngân sách riêng, không lấy từ quỹ dự phòng.
Thử sống với khoản trả trước khi ký
Ba phép thử trên là trên giấy. Bài kiểm thật nhất là sống với khoản trả vài tháng trước khi cam kết. Cách làm:
- Mỗi tháng, ngay khi nhận lương, chuyển một khoản bằng khoản trả dự kiến (sau khi trừ tiền thuê nhà hiện tại nếu đang thuê) sang một tài khoản riêng, không đụng tới.
- Duy trì ít nhất sáu tháng liên tục, qua cả những tháng có đám cưới, lễ Tết, con ốm.
- Ghi lại những tháng thấy chật vật, và chật vì khoản gì.
- Cuối giai đoạn, số tiền dồn được trở thành một phần quỹ dự phòng hoặc khoản trả trước.
- Nếu giữa chừng phải rút ra vì thiếu tiền, đó là dữ liệu quan trọng nhất: khoản trả đó đang vượt sức gia đình.
Bài thử này có hai cái lợi: nó cho bạn câu trả lời thật về sức chịu, và nó để lại một khoản tiền thật trong tay. Nhiều gia đình thấy sáu tháng thử là sáu tháng quý nhất trong cả quá trình mua nhà.
Nếu đang thuê nhà, phần cần chuyển sang tài khoản riêng chỉ là khoản chênh giữa khoản trả dự kiến cộng chi phí ở nhà mới với tiền thuê hiện tại. Nếu đang ở cùng bố mẹ và không trả tiền nhà, hãy chuyển trọn khoản trả dự kiến, vì đó là mức thay đổi thật mà gia đình sẽ gặp. Đừng làm tròn xuống cho dễ chịu: bài thử chỉ có giá trị khi con số giống hệt con số bạn sẽ ký.
Dấu hiệu nên lùi lại dù đã được duyệt
Khoản trả vượt trần ở phép thử 1. Dù chỉ vượt một chút, nghĩa là bạn đang dựa vào thu nhập không chắc chắn để trả một khoản chắc chắn.
Quỹ dự phòng sau khi mua dưới ba tháng chi tiêu. Một tháng mất việc hay một lần nằm viện có thể đẩy gia đình vào thế phải vay nóng.
Có biến cố đã biết trước trong hai năm tới. Sinh con, một người đi học tiếp, bố mẹ sắp nghỉ hưu cần hỗ trợ: những khoản này cần đưa vào phép tính, không phải để sau.
Bạn đang tính vay thêm người thân để đủ khoản trả trước. Đó là hai khoản nợ chồng nhau. Nếu vẫn làm, hãy ghi giấy rõ ràng với người thân về số tiền, thời hạn và cách trả, để giữ được tình cảm.
Bạn hoặc người bạn đời mất ngủ khi nghĩ tới khoản nợ. Cảm giác này là dữ liệu thật. Nếu lo âu kéo dài và ảnh hưởng tới sinh hoạt, nên trò chuyện với chuyên gia tư vấn tâm lý hoặc tài chính độc lập trước khi quyết.
Bạn chưa đọc trọn hợp đồng vay. Nếu còn điều khoản nào bạn không hiểu, như cách tính lại khoản trả, phí trả trước hạn, điều kiện bảo hiểm đi kèm, hãy hỏi cho tới khi giải thích lại được bằng lời của mình. Ký khi chưa hiểu là giao quyết định cho người khác.
Câu hỏi thường gặp
Khoản trả hằng tháng nên chiếm bao nhiêu phần thu nhập?
Có những mốc quen thuộc mà nhiều người dùng để tự kiểm, nhưng không có tỷ lệ đúng cho mọi nhà vì chi tiêu thiết yếu mỗi gia đình khác nhau. Phép thử chỉ tính thu nhập chắc chắn trừ chi tiêu thiết yếu và phần tích luỹ sẽ cho con số sát hoàn cảnh của bạn hơn một tỷ lệ chung.
Có nên tính tiền thưởng cuối năm vào khả năng trả nợ không?
Không nên tính vào khoản trả định kỳ, vì thưởng không chắc chắn và có thể giảm khi công ty khó khăn. Thưởng hợp với vai trò bổ sung quỹ dự phòng hoặc trả trước một phần khi có, theo điều kiện của hợp đồng vay.
Quỹ dự phòng bao nhiêu là đủ khi đang trả nợ nhà?
Không có con số chung. Nhiều gia đình đặt mục tiêu đủ chi tiêu thiết yếu cộng khoản trả nợ trong ba đến sáu tháng; gia đình có thu nhập bấp bênh có thể cần nhiều hơn. Hãy tính theo kịch bản mất một nguồn thu của chính nhà mình.
Vay người thân để trả trước có an toàn hơn vay bên ngoài không?
Có thể nhẹ hơn về chi phí, nhưng rủi ro chuyển sang quan hệ. Nếu không trả đúng hẹn, tình cảm gia đình bị ảnh hưởng. Hãy ghi giấy rõ số tiền, thời hạn, cách trả và nói trước điều gì xảy ra nếu gặp khó, để hai bên cùng yên tâm.
Đang trả nợ nhà mà thu nhập giảm thì làm gì trước?
Liên hệ sớm với bên cho vay để hỏi các phương án hỗ trợ theo hợp đồng và quy định, thay vì chờ tới khi trễ hạn. Đồng thời cắt chi tiêu không thiết yếu, dùng quỹ dự phòng có kế hoạch. Nếu cần, nhờ chuyên gia tư vấn tài chính độc lập xem toàn bộ tình hình.
Một người muốn vay tối đa, người kia muốn vay ít thì sao?
Làm ba phép thử cùng nhau với số liệu thật. Thường người muốn vay ít lo về kịch bản xấu, còn người muốn vay nhiều lo bỏ lỡ căn nhà tốt. Khi nhìn chung một bảng số, hai người dễ tìm được khoản trả mà cả hai cùng ngủ ngon.