Một quyết định chỉ thật sự bắt đầu khi có một việc cụ thể được làm trong tuần đầu tiên. Nhiều người cân nhắc rất kỹ chuyện nghỉ việc, chuyển nhà, đi học lại, chốt được lựa chọn, rồi để nó nằm yên nhiều tháng vì không biết bước đầu là gì. Càng để lâu, quyết định càng mờ, và đến lúc nào đó nó trở lại thành câu hỏi "có nên không".
Cách thoát là đổi quyết định từ một câu lớn thành một chuỗi việc nhỏ có ngày giờ. Bài này đưa ra cách chia quyết định thành ba lớp, chọn việc đầu tiên đủ nhỏ để không thể né, viết kế hoạch "nếu gặp chuyện này thì làm thế kia" cho những chỗ dễ vấp, và khung 30 ngày đầu áp được cho phần lớn các thay đổi lớn trong đời sống cá nhân.
Vì sao quyết xong lại đứng yên
Lúc cân nhắc, bạn làm việc với ý tưởng: so sánh, tưởng tượng, bàn bạc. Lúc thực hiện, bạn phải làm việc với những thứ cụ thể và hơi khó chịu: viết đơn nghỉ việc, gọi điện cho chủ nhà, nói chuyện với bố mẹ, nộp hồ sơ. Khoảng cách giữa hai loại việc đó lớn hơn người ta nghĩ. Quyết định "chuyển về quê" nghe rất rõ ràng, nhưng sáng thứ hai thức dậy, bạn không biết nên làm gì trước.
Có thêm ba lý do quen thuộc. Thứ nhất, sự mơ hồ: khi việc tiếp theo không rõ, não chọn việc rõ hơn, thường là việc vặt hoặc lướt điện thoại. Thứ hai, nỗi sợ cảm giác không thể quay lại: bước đầu tiên thường là bước khiến quyết định trở nên thật, nên người ta lùi lại một chút để giữ cảm giác vẫn còn lựa chọn. Thứ ba, chờ thời điểm hoàn hảo: đợi qua Tết, đợi con thi xong, đợi đủ tiền, đợi sếp vui.
Không lý do nào trong số này là lười. Chúng là phản ứng tự nhiên trước một thay đổi lớn. Nhưng nếu không có cách xử lý, chúng cộng lại thành tình trạng quen thuộc: quyết rồi mà không làm, rồi day dứt vì chưa làm, rồi bắt đầu nghi ngờ chính quyết định.
Chia quyết định thành ba lớp: mốc, chặng, việc tuần này
Cách đơn giản nhất để quyết định có đường đi là viết nó thành ba lớp, từ xa đến gần. Ví dụ giả định dưới đây là một người quyết định chuyển từ Thành phố Hồ Chí Minh về Vĩnh Long sống gần bố mẹ.
| Lớp | Câu hỏi | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Mốc | Đến khi nào thì coi như quyết định đã thành hiện thực? | Sau sáu tháng: đã ở Vĩnh Long, có việc làm hoặc làm từ xa ổn định, con đã vào trường mới |
| Chặng | Cần đi qua những chặng lớn nào? | Thoả thuận công việc; tìm chỗ ở; chuyển trường cho con; dọn nhà; ổn định nhịp sống mới |
| Việc tháng này | Chặng nào bắt đầu trước và cần gì? | Chặng thoả thuận công việc: hỏi về làm từ xa, cập nhật hồ sơ xin việc |
| Việc tuần này | Việc cụ thể nào làm được trong bảy ngày tới? | Hẹn trưởng phòng một buổi nói chuyện; liệt kê ba công ty ở Vĩnh Long để tìm hiểu |
| Việc đầu tiên | Việc nào làm được trong 15 phút, hôm nay? | Gửi tin nhắn xin lịch gặp trưởng phòng |
Lớp mốc giữ cho bạn nhớ vì sao mình làm. Lớp việc tuần này và việc đầu tiên giữ cho bạn thật sự làm. Phần lớn người ta chỉ viết lớp trên cùng rồi dừng, nên quyết định cứ treo ở đó.
Đừng cố lên kế hoạch chi tiết cho mọi chặng ngay từ đầu. Chặng sau sẽ rõ hơn khi chặng trước xong; vẽ trước quá kỹ chỉ tốn sức và dễ thành một cách trì hoãn khác.
Chọn việc đầu tiên sao cho không thể né
Nhỏ tới mức hơi buồn cười. Việc đầu tiên nên làm được trong mười lăm phút. "Tìm nhà ở Vĩnh Long" là quá lớn; "nhắn hỏi chị họ khu nào gần trường tiểu học" là vừa. Việc nhỏ hạ rào cản bắt đầu, và một khi đã bắt đầu, người ta thường làm thêm.
Có động từ và có người nhận. Một việc tốt có dạng: gửi, gọi, hỏi, đặt lịch, nộp. Nó có điểm kết thúc rõ, bạn biết lúc nào đã xong. "Tìm hiểu thêm" không có điểm kết thúc nên rất dễ kéo dài vô tận.
Tạo ra một cam kết nhẹ với bên ngoài. Gửi tin hẹn gặp, nộp đơn, đặt cọc giữ chỗ khoá học. Khi đã có người khác chờ, bước tiếp theo khó bỏ hơn. Chỉ chọn những cam kết bạn chấp nhận được nếu sau này phải đổi.
Làm trong 48 giờ sau khi quyết. Khoảng thời gian ngay sau khi quyết định là lúc lý do còn rõ và động lực còn cao. Để qua một tuần, những lo lắng quay lại và việc đầu tiên trông to ra.
Ghi lại khi đã xong. Một dòng trong sổ: ngày, việc đã làm. Nhìn thấy dấu vết của việc đã làm giúp quyết định trở nên thật, và giúp bạn đỡ quay lại vòng cân nhắc.
Viết sẵn kế hoạch "nếu… thì…" cho những chỗ dễ vấp
Nhà tâm lý học Peter Gollwitzer và cộng sự đã nghiên cứu nhiều năm về cái gọi là ý định thực hiện: thay vì chỉ nói "mình sẽ làm X", người ta viết rõ "khi gặp tình huống Y, mình sẽ làm X". Các nghiên cứu theo hướng này cho thấy cách viết đó giúp người ta bắt đầu và theo đuổi mục tiêu tốt hơn so với chỉ đặt mục tiêu chung, vì quyết định nhỏ đã được làm sẵn trước khi tình huống xảy ra.
Áp vào một quyết định đời sống, bạn hãy nghĩ trước ba đến năm chỗ dễ vấp nhất và viết cho mỗi chỗ một câu. Ví dụ giả định với người quyết định nghỉ việc để học lại: "Nếu trưởng phòng đề nghị tăng lương để giữ lại, mình sẽ cảm ơn và xin một ngày suy nghĩ, rồi đọc lại tờ lý do đã viết trước khi trả lời." "Nếu mẹ gọi điện khuyên đừng nghỉ, mình sẽ nghe hết, rồi nói mình đã cân nhắc kỹ và hẹn về kể chi tiết vào cuối tuần." "Nếu tuần nào bận không làm được việc đã định, mình sẽ làm bản nhỏ nhất của nó trong mười phút trước khi ngủ."
Điểm mạnh của cách này là nó lấy đi gánh nặng phải quyết lại vào lúc khó nhất. Khi tình huống tới, bạn không phải cân nhắc từ đầu trong lúc đang bị áp lực, mà chỉ làm theo câu đã viết khi đầu óc còn bình tĩnh.
Khung 30 ngày đầu cho một quyết định lớn
Khung dưới đây áp được cho nghỉ việc, chuyển nơi ở, đi học lại hay thay đổi lớn khác. Điều chỉnh tên việc theo hoàn cảnh của bạn.
- Ngày 1–2: chốt và ghi. Viết một trang: đã quyết gì, vì sao, mốc thành công sau vài tháng trông thế nào. Làm việc đầu tiên mười lăm phút.
- Ngày 3–7: báo cho những người cần biết trước. Vợ chồng, người cùng chịu ảnh hưởng, người có quyền ảnh hưởng tới tiến độ (trưởng phòng, chủ nhà). Chưa cần báo rộng.
- Tuần 2: dựng ba lớp. Viết mốc, các chặng, việc của tháng. Viết kế hoạch "nếu… thì…" cho ba chỗ dễ vấp.
- Tuần 2–3: giải quyết việc khó chịu nhất trước. Thường là một cuộc nói chuyện hoặc một thủ tục. Xong được việc này, phần còn lại nhẹ đi rõ rệt.
- Tuần 3: kiểm tiền và giấy tờ. Liệt kê khoản chi phát sinh, khoản dự phòng, giấy tờ cần chuẩn bị. Với việc liên quan hợp đồng lao động, nhà đất hay hôn nhân, đọc kỹ điều khoản và hỏi người có chuyên môn pháp lý khi chưa chắc.
- Tuần 4: nhìn lại một lần. Việc nào đã xong, việc nào kẹt, kẹt vì sao. Chỉnh kế hoạch tháng sau. Không mở lại câu hỏi "có nên không" trừ khi có thông tin mới thật sự quan trọng.
- Cuối ngày 30: đặt mốc xem lại tiếp theo. Ghi ngày, ghi điều sẽ xem xét vào ngày đó.
Khung này cố tình không dày. Một kế hoạch quá chi tiết cho tháng đầu dễ vỡ khi gặp chuyện bất ngờ đầu tiên, và khi vỡ thì người ta bỏ luôn cả kế hoạch.
Đo tiến độ bằng việc đã làm, không bằng cảm giác
Trong những tuần đầu thực hiện một thay đổi lớn, cảm giác lên xuống rất mạnh. Có hôm bạn thấy mình đi đúng hướng, có hôm thấy mọi thứ rối tung và tự hỏi sao lại tự chuốc lấy chuyện này. Nếu dùng cảm giác hằng ngày làm thước đo, bạn sẽ có ấn tượng rằng mình đang dậm chân tại chỗ, dù thực tế đã đi được khá xa.
Một thước đo đáng tin hơn là danh sách việc đã xong. Cuối mỗi tuần, ghi ra ba đến năm việc đã làm được, dù nhỏ: đã gửi đơn, đã xem hai chỗ ở, đã nói chuyện với cô giáo chủ nhiệm của con, đã đóng gói xong tủ sách. Sau bốn tuần, bạn có một danh sách mười lăm, hai mươi dòng. Đọc lại danh sách đó vào một ngày tâm trạng xấu cho bạn một bức tranh khác hẳn so với cảm giác lúc ấy.
Cũng nên tách hai loại câu hỏi. "Mình có đang làm những việc đã định không?" là câu hỏi về thực thi, trả lời bằng danh sách. "Quyết định này có đúng không?" là câu hỏi về lựa chọn, chỉ nên đặt vào mốc xem lại đã hẹn. Trộn hai câu hỏi vào nhau mỗi tối là cách nhanh nhất để mệt mỏi mà không tiến thêm bước nào.
Khi ngừng giữa chừng: quay lại thế nào
Chấp nhận rằng gián đoạn là bình thường. Con ốm, công việc dồn, một tin xấu trong nhà có thể làm bạn đứng lại vài tuần. Điều đó không có nghĩa là quyết định sai hay bạn thiếu quyết tâm.
Quay lại bằng việc nhỏ nhất. Đừng cố bù hết phần bị chậm trong một ngày. Chọn lại một việc mười lăm phút, làm nó, rồi tính tiếp.
Phân biệt "kẹt" và "có thông tin mới". Nếu bạn dừng lại vì phát hiện điều quan trọng làm thay đổi bức tranh, như một khoản chi lớn chưa tính hay sức khoẻ người thân, thì đó là lúc xem lại quyết định một cách nghiêm túc. Nếu chỉ vì mệt hay ngại, thì đó là lúc quay lại kế hoạch, không phải mở lại câu hỏi từ đầu.
Nhờ một người hỏi thăm. Một người bạn hoặc người thân biết kế hoạch của bạn, hỏi một câu mỗi tuần: "tuần này làm được gì rồi?". Câu hỏi đơn giản này giữ nhịp tốt hơn nhiều so với tự nhắc mình.
Khi trì hoãn đi kèm mệt mỏi kéo dài. Nếu bạn thấy mất năng lượng gần như với mọi thứ, không chỉ với quyết định này, mất ngủ hay buồn bã nhiều tuần, đó có thể không còn là chuyện kế hoạch. Nói chuyện với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý là bước hợp lý lúc đó.
Câu hỏi thường gặp
Quyết định rồi nhưng cứ trì hoãn, có phải là dấu hiệu mình không thật sự muốn?
Không nhất thiết. Trì hoãn thường đến từ sự mơ hồ về bước tiếp theo hoặc nỗi ngại việc khó chịu đầu tiên. Thử làm một việc mười lăm phút; nếu sau vài việc nhỏ bạn vẫn thấy nặng nề và tìm mọi lý do để né, lúc đó mới nên xem lại lý do ban đầu.
Có nên báo cho mọi người ngay khi vừa quyết định không?
Nên báo trước cho những người chịu ảnh hưởng trực tiếp hoặc có vai trò trong tiến độ. Báo rộng rãi quá sớm dễ kéo về nhiều ý kiến trái chiều đúng lúc kế hoạch còn mong manh, và bạn có thể phải giải thích nhiều hơn là làm.
Làm sao biết kế hoạch 30 ngày của mình thực tế?
Nhìn vào tuần đầu. Nếu bạn làm được phần lớn việc tuần đầu, kế hoạch đang ở mức vừa. Nếu không làm được việc nào, thường là việc quá lớn hoặc quá nhiều, hãy chia nhỏ thêm thay vì tự trách.
Có cần chờ đủ tiền tiết kiệm rồi mới bắt đầu không?
Với quyết định cần tiền, có một khoản dự phòng là điều thận trọng. Nhưng nhiều việc chuẩn bị không tốn tiền, như hỏi thông tin, nói chuyện với gia đình, cập nhật hồ sơ, nên bạn vẫn bắt đầu được trong lúc để dành. Chờ đủ tiền rồi mới làm mọi thứ thường khiến quyết định treo rất lâu.
Nếu giữa chừng thấy quyết định có vẻ sai thì sao?
Hỏi xem cảm giác đó đến từ thông tin mới hay từ mệt mỏi và sự khó chịu của thay đổi. Thông tin mới quan trọng thì xem lại nghiêm túc. Nếu chỉ là khó chịu, tiếp tục theo kế hoạch tới mốc xem lại đã hẹn rồi đánh giá.
Có nên dùng ứng dụng nhắc việc để thực hiện quyết định không?
Công cụ nào cũng được nếu bạn thật sự nhìn vào nó mỗi ngày. Một tờ giấy dán ở bàn làm việc với ba việc tuần này đôi khi hiệu quả hơn một ứng dụng nhiều tính năng mà bạn ít mở.