TuQuyet.comTự Quyết
Quyết định chung với vợ chồng, gia đình

Cho con tham gia quyết định chuyện nhà: việc nào hỏi ý con và cách hỏi theo từng tuổi

Hỏi ý con trong chuyện nhà theo từng lứa tuổi: việc nào con được chọn, việc nào con được góp ý, việc nào bố mẹ quyết, và cách nói khi không làm theo ý con.

Vietnamese father and two children sitting on the floor of a small apartment in Hai Phong, looking at fabric samples spread on a mat, shot from above shoulder, morning light

Cho con tham gia quyết định chuyện nhà không có nghĩa là để con quyết, mà là cho con biết việc nào con được chọn, việc nào con được nói ý mình trước khi bố mẹ chốt, và việc nào bố mẹ quyết rồi giải thích cho con hiểu. Ranh giới này nói rõ ngay từ đầu thì con không thấy bị lừa khi ý mình không được làm theo.

Những quyết định chạm tới con nhiều nhất là chuyển nhà, đổi trường, nhận nuôi thú cưng, đón ông bà về ở cùng, bố hoặc mẹ đi làm xa, chi tiêu cho kỳ nghỉ. Bài này đưa cách chia theo lứa tuổi, cách hỏi để con nói thật, và cách giữ lời khi đã hỏi. Con không được chấm hay so với anh chị em; mục tiêu là con lớn lên quen với việc cân nhắc, không phải để đánh giá con.

Vì sao nên hỏi ý con, kể cả khi bố mẹ đã gần chắc

Khi quyết định chạm tới cuộc sống hằng ngày của con, như rời xa bạn thân vì chuyển nhà, con có cảm xúc thật về nó dù con còn nhỏ. Được hỏi giúp con thấy mình là một thành viên trong nhà, không phải một món đồ được chuyển theo. Trẻ được nghe giải thích và được nói ý mình thường đón nhận thay đổi dễ hơn trẻ chỉ được báo vào phút cuối. Điều này không đòi bố mẹ phải làm theo con; nó chỉ đòi bố mẹ dành thời gian nghe, và để con thấy lời con được ghi nhận dù kết quả ra sao.

Con cũng thấy được những điều bố mẹ không thấy. Một đứa trẻ lớp bốn có thể biết rõ con đường tới trường mới phải qua ngã tư đông xe, hay biết lớp hiện tại có bạn đang bị bắt nạt mà bố mẹ chưa nghe. Hỏi ý con là một cách thu thập thông tin.

Quan trọng hơn cả, con học cách quyết định bằng cách nhìn bố mẹ quyết và được tham gia những phần vừa sức. Đứa trẻ quen nghe bố mẹ nói "mình có ba cách, mỗi cách có cái được cái mất" sẽ mang thói quen đó vào những lựa chọn của chính mình sau này, từ chọn bạn đến chọn việc.

Con được tham gia đến đâu, theo từng lứa tuổi

Bảng dưới là gợi ý chung, mỗi đứa trẻ phát triển một nhịp. Điều quan trọng là tăng dần phạm vi theo năm tháng, để con lớn tới tuổi mười tám đã quen tự cân nhắc.

Lứa tuổiCon được chọnCon được góp ýBố mẹ quyết, giải thích cho con
Mẫu giáoChọn giữa hai bộ quần áo, chọn món ăn sáng trong hai mónMàu sơn góc chơi của conChuyển nhà, đổi trường, đi khám
Tiểu họcCách trang trí góc học tập, một hoạt động cuối tuần trong vài lựa chọnChọn nơi đi chơi dịp hè, nuôi thú cưngĐổi trường, chuyển nơi sống, ông bà về ở cùng
Trung học cơ sởMôn năng khiếu học thêm, cách dùng tiền tiêu vặtĐổi trường, chọn khu nhà khi chuyển, lịch sinh hoạt chungNgân sách lớn của nhà, việc làm của bố mẹ
Trung học phổ thôngPhần lớn việc của riêng con trong khuôn khổ đã thống nhấtGần như mọi việc lớn chạm tới conNhững việc dính đến pháp lý và tài chính lớn của bố mẹ

Cột "con được góp ý" là cột quan trọng nhất và hay bị bỏ. Nhiều nhà chỉ có hai cột: con tự chọn việc nhỏ, bố mẹ quyết việc lớn. Thiếu cột giữa, con không có cơ hội tập nói ý mình về những việc thật sự quan trọng với con.

Cách hỏi để con nói thật

Hỏi ý con không giống hỏi người lớn. Con dễ trả lời theo điều con đoán bố mẹ muốn nghe. Vài bước giúp cuộc hỏi chuyện có ích hơn:

  1. Nói rõ trước: lần này con được chọn, hay con được góp ý rồi bố mẹ quyết. Đừng hỏi "con có muốn chuyển nhà không" nếu việc chuyển đã chốt; hỏi "nhà mình sẽ chuyển, con muốn phòng mới thế nào, con lo điều gì".
  2. Chọn lúc thong thả, không hỏi trên đường đi học hay lúc con đang mệt. Ngồi ngang tầm với con, tắt điện thoại.
  3. Hỏi câu mở trước, câu đóng sau: "con nghĩ gì khi nghe chuyện này" rồi mới tới "con thích căn có sân hay căn gần trường hơn".
  4. Nghe hết, không sửa ngay. Nếu con nói điều bố mẹ thấy chưa đúng, ghi nhận trước rồi để sau mới giải thích.
  5. Với trẻ nhỏ, cho con vẽ hoặc chọn bằng đồ vật. Với trẻ lớn, có thể cho con tự ghi cái được và cái mất của từng phương án.
  6. Kết thúc bằng việc nói cho con biết ý con sẽ được dùng thế nào và khi nào bố mẹ báo kết quả.

Bước cuối giúp con không phải sống trong chờ đợi mơ hồ. Ngay cả khi kết quả chưa có, một mốc thời gian rõ ràng cũng làm con yên tâm hơn.

Khi không làm theo ý con

Nói thẳng, sớm, và nói lý do. Nếu bố mẹ quyết khác ý con, con cần nghe từ bố mẹ, không phải nghe lỏm. Giải thích bằng ngôn ngữ con hiểu: "bố mẹ biết con muốn ở lại, nhưng việc mới của mẹ ở xa, đi về mỗi ngày không được".

Chỉ ra ý con đã được dùng ở đâu. Thường có phần nào đó lấy từ ý con: chọn căn có cửa sổ như con muốn, giữ lịch gặp bạn cũ cuối tuần. Nói rõ phần đó cho con thấy lời mình có trọng lượng.

Cho phép con buồn. Không cần thuyết phục con vui ngay. Câu "bố mẹ hiểu con buồn, chuyện này buồn thật" giúp con hơn câu "rồi con sẽ thích thôi".

Không hỏi ý giả. Nếu bố mẹ đã quyết xong mà vẫn làm như đang hỏi ý, con sẽ nhận ra, và lần sau con không còn tin là ý mình được tính. Thà nói thẳng "lần này bố mẹ quyết" còn hơn.

Hẹn một thời điểm xem lại. Nếu nỗi lo của con có cơ sở, như sợ đường xa, sợ không theo kịp lớp mới, hãy ghi nó lại và hẹn ngày cùng con xem điều đó có xảy ra không. Con thấy mình không bị bỏ lại với nỗi lo, và bố mẹ có cớ để điều chỉnh nếu cần.

Những việc không nên đẩy sang cho con

Tham gia không có nghĩa là gánh. Có những việc người lớn cần giữ lại, dù con đã lớn. Chuyện tiền nợ, chuyện bất đồng giữa bố và mẹ, chuyện sức khoẻ nặng của ông bà: con có thể được biết ở mức phù hợp, nhưng không nên được hỏi ý theo kiểu đặt con vào vị trí người quyết.

Câu hỏi nguy hiểm nhất là bắt con chọn giữa bố và mẹ, hay chọn giữa hai bên nội ngoại. Ngay cả câu nửa đùa "con thương bố hay thương mẹ hơn" cũng đặt con vào thế khó. Trong những gia đình đang có chuyện chia tay, con cần được biết mình vẫn được cả hai thương, còn việc con sống với ai là việc của người lớn và, khi có tranh chấp, của toà án; pháp luật có quy định về việc xem xét nguyện vọng của con từ một độ tuổi nhất định, nên hỏi luật sư về hoàn cảnh cụ thể.

Cũng không nên giao cho con lớn việc trông em hay chăm ông bà như một phần quyết định mà con không được đồng ý trước. Nếu nhà cần con giúp, hãy hỏi, nói rõ giới hạn thời gian, và để con có quyền nói khi thấy quá sức.

Ví dụ giả định: cả nhà bàn chuyện nhận nuôi chó

Nhà anh Phong có hai con, chín tuổi và mười ba tuổi, đều muốn nuôi chó. Bố mẹ dùng chuyện này như một bài tập quyết định chung, vừa sức với con:

  • Bố mẹ nói rõ: việc nuôi hay không do cả nhà cùng quyết, nhưng bố mẹ có quyền phủ quyết nếu thấy không lo nổi.
  • Hai con được giao tìm hiểu: chó cần ăn mấy bữa, ai dắt đi dạo, ai dọn vệ sinh, nhà vắng người thì gửi đâu.
  • Cả nhà ghi danh sách việc phải làm mỗi ngày, ai nhận việc gì, và đánh dấu những ngày không ai ở nhà.
  • Bố mẹ đề xuất thử chăm chó của người quen trong hai tuần trước khi quyết.
  • Sau hai tuần, cả nhà ngồi lại xem việc nào làm được, việc nào bị bỏ, và ai thấy mệt.
  • Quyết định được chốt kèm điều kiện: nếu ba tháng đầu các con không giữ được phần việc đã nhận, cả nhà bàn lại.

Điều đáng giá trong ví dụ này không nằm ở việc cuối cùng có nuôi chó hay không. Hai đứa trẻ học được cách tìm thông tin, nhận phần việc, và thử trước khi cam kết. Đó là những bước của một quyết định trưởng thành, áp dụng được cho rất nhiều việc sau này.

Giữ lời sau khi đã hỏi: cùng con nhìn lại

Hỏi ý con chỉ là nửa đầu. Nửa sau là quay lại với con sau khi quyết định đã được thực hiện một thời gian. Ví dụ giả định: nhà chị Ngân chuyển từ một phường ở Huế ra Đà Nẵng vì công việc của chị. Trước khi chuyển, con gái mười một tuổi lo nhất là không có bạn và lo đường tới trường mới xa. Chị ghi lại hai nỗi lo đó, hẹn con sau hai tháng hai mẹ con sẽ ngồi lại xem.

Đến hẹn, hai mẹ con nhìn lại từng điều. Chuyện bạn bè đã đỡ hơn nhờ con vào câu lạc bộ cầu lông của trường; chuyện đường xa thì vẫn mệt, nên cả nhà bàn đổi lịch đưa đón để con được ngủ thêm buổi sáng. Không phải điều gì cũng gỡ được, nhưng con thấy nỗi lo của mình không bị quên sau khi người lớn đã quyết xong.

Việc nhìn lại cùng con còn dạy một điều ít được nói ra: quyết định không kết thúc lúc chọn, mà tiếp tục ở cách mình điều chỉnh sau đó. Đứa trẻ quen với nhịp hỏi, quyết, thực hiện, nhìn lại sẽ bớt sợ những lựa chọn khó khi lớn lên, vì nó biết hầu hết lựa chọn đều còn chỗ để sửa. Nhịp này cũng giúp bố mẹ, vì nhiều điều chỉ con mới thấy được từ bên trong lớp học, nhóm bạn hay góc phòng của mình.

Câu hỏi thường gặp

Con mấy tuổi thì có thể bắt đầu cho tham gia quyết định?

Ngay từ tuổi mẫu giáo, con đã có thể chọn giữa hai lựa chọn nhỏ do bố mẹ đưa ra. Phạm vi tăng dần theo tuổi. Điều quan trọng không phải tuổi bắt đầu mà là tăng đều, để con không bị nhảy từ không được chọn gì sang phải tự quyết mọi thứ.

Hỏi ý con rồi mà không làm theo thì con có mất lòng tin không?

Con mất lòng tin khi bị hỏi ý giả, tức là bố mẹ đã quyết mà vẫn làm như đang hỏi. Nếu bố mẹ nói trước rằng con được góp ý còn bố mẹ quyết, rồi giải thích lý do và chỉ ra phần ý con được dùng, con thường hiểu và không mất lòng tin.

Anh chị em mỗi đứa một ý thì sao?

Cho từng con nói ý riêng, không để con lớn nói thay con nhỏ. Tìm phương án đáp được phần lớn mong muốn, hoặc luân phiên ưu tiên qua các lần. Tránh so sánh hay khen con này biết điều hơn con kia, vì như vậy biến việc góp ý thành cuộc tranh hơn thua giữa anh em.

Con tuổi mới lớn phản đối gay gắt quyết định chuyển trường thì làm gì?

Nghe kỹ lý do: mất bạn, sợ môi trường mới, hay có chuyện ở trường mới con đã nghe. Nếu quyết định vẫn giữ, cùng con lên kế hoạch giữ liên lạc với bạn cũ và làm quen nơi mới. Nếu con buồn kéo dài, thu mình, nên trao đổi với giáo viên hoặc chuyên gia tâm lý học đường.

Có nên cho con biết chuyện tiền bạc của nhà khi bàn quyết định?

Có thể cho con biết ở mức phù hợp tuổi, ví dụ nhà mình đang để dành cho việc này nên kỳ nghỉ năm nay ngắn hơn. Không cần nói con số cụ thể hay chuyện nợ nần, vì đó là gánh nặng con không làm gì được.

Con hỏi vì sao bạn con được quyết nhiều hơn mình thì trả lời sao?

Mỗi nhà có cách riêng và bố mẹ không cần chạy theo nhà khác. Có thể giải thích nhà mình đang để con quyết những việc nào, và hẹn con khi nào phạm vi đó sẽ rộng hơn, chẳng hạn khi con giữ được những việc đã nhận.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138