TuQuyet.comTự Quyết
Có nên nghỉ việc, chuyển việc

Đi làm thuê hay tự làm riêng: cân nhắc trước khi rời chỗ làm có lương cố định

Muốn rời việc làm thuê để tự làm riêng: những gì bạn mất ngoài lương, tính quỹ cho giai đoạn đầu, thử làm ngoài giờ có giới hạn và mốc để biết khi nào quay lại.

Vietnamese woman working late at a folding table in the corner of a family living room in Can Tho, laptop screen blank, child asleep on a mat nearby, overhead view, soft yellow light

Rời một công việc có lương cố định để tự làm riêng là đổi một bộ rủi ro lấy một bộ rủi ro khác, không phải đổi rủi ro lấy tự do. Làm thuê, bạn chịu rủi ro bị người khác quyết thay về giờ giấc, việc làm, thu nhập. Tự làm, bạn có quyền quyết những thứ đó, đổi lại bạn gánh luôn những việc trước đây công ty gánh: tìm khách, thu tiền, đóng bảo hiểm, những tháng không có việc.

Bài này dành cho người đang làm thuê và nghĩ tới chuyện tự làm, có thể là nhận việc tự do trong nghề của mình, mở một dịch vụ nhỏ, hay nhận dự án theo hợp đồng. Bài không bàn cách điều hành doanh nghiệp mà chỉ bàn quyết định cá nhân: những gì bạn mất ngoài tiền lương, cách thử trước khi rời việc, chuẩn bị tiền cho giai đoạn đầu và cách đặt mốc để biết khi nào nên quay lại. Bài không hứa trước bất kỳ mức thu nhập nào.

Những thứ công ty đang lo thay bạn mà ít ai tính

Khi so làm thuê và tự làm, người ta thường chỉ so lương hằng tháng với số tiền dự kiến kiếm được từ khách. Danh sách dưới đây là những khoản và những việc mà khi làm thuê bạn không phải nghĩ tới, còn khi tự làm thì phải tự lo hoặc tự chấp nhận thiếu.

  • Bảo hiểm xã hội và bảo hiểm y tế. Khi làm thuê, công ty đóng phần của mình. Khi tự làm, bạn cần tìm hiểu hình thức tham gia tự nguyện và tự chi trả. Tra quy định hiện hành để biết quyền lợi khác với bảo hiểm bắt buộc ở điểm nào.
  • Ngày nghỉ có lương. Nghỉ phép, nghỉ lễ, nghỉ ốm khi tự làm đều là ngày không có thu nhập.
  • Thiết bị và nơi làm việc. Máy tính, phần mềm, điện, mạng, chỗ ngồi, tất cả đều trở thành chi phí của bạn.
  • Thời gian không tạo ra tiền. Tìm khách, báo giá, viết hợp đồng, đòi tiền, làm sổ sách, học thêm. Phần thời gian này có thể chiếm một phần đáng kể trong tuần.
  • Thuế và giấy tờ. Khi làm thuê, công ty khấu trừ và quyết toán thay. Khi tự làm, bạn cần hiểu nghĩa vụ thuế của hình thức mình chọn; hãy hỏi người làm kế toán hoặc cơ quan thuế thay vì đoán.
  • Đồng nghiệp và người góp ý. Không ai phản biện ý tưởng, không ai kiểm bài trước khi gửi khách, không ai để hỏi khi bí.
  • Sự đều đặn của thu nhập. Tháng nhiều việc và tháng không có việc xen nhau, khiến việc lập ngân sách gia đình khó hơn.

Liệt kê những điều này không phải để làm bạn nản. Rất nhiều người tự làm vẫn thấy đáng vì sự chủ động và loại công việc họ được chọn. Mục đích là để khi tính toán, bạn so cùng một thứ: thu nhập làm riêng sau khi đã trừ hết những khoản trên, với tổng đãi ngộ làm thuê.

Vì sao muốn tự làm: tách lý do đẩy và lý do kéo

Lý do đẩy là những gì bạn muốn thoát khỏi. Quản lý khó chịu, giờ giấc cứng nhắc, cảm giác làm giàu cho người khác. Những lý do này có thật, nhưng nếu đây là lý do duy nhất, hãy tự hỏi đổi chỗ làm thuê khác có giải quyết được không, vì đó là thay đổi rẻ hơn nhiều.

Lý do kéo là những gì bạn muốn có. Được tự chọn khách và loại việc, được làm theo cách mình tin là đúng, được linh hoạt thời gian cho con. Lý do kéo càng cụ thể, khả năng bạn chịu được những tháng khó khăn càng cao, vì bạn biết mình đang đổi khó khăn lấy cái gì.

Kiểm tra xem bạn có thích phần việc ngoài chuyên môn không. Người giỏi nghề không nhất thiết thích tìm khách, thương lượng giá, đòi tiền. Khi tự làm, những việc này là một phần công việc. Nếu bạn rất ghét chúng, hãy tính cách giải quyết, như hợp tác với người khác hay nhận việc qua một bên trung gian.

Kiểm tra mức chịu đựng sự không chắc chắn. Có người thấy thoải mái khi không biết tháng sau có bao nhiêu việc; có người mất ngủ. Nhìn lại những giai đoạn thu nhập không đều trong quá khứ giúp bạn biết mình thuộc kiểu nào.

Thử tự làm ngoài giờ trước khi rời việc

Cách giảm rủi ro hiệu quả nhất là bắt đầu tự làm ở quy mô nhỏ trong khi vẫn còn lương. Phép thử này trả lời câu hỏi quan trọng nhất: có người sẵn sàng trả tiền cho những gì bạn làm không, và bạn có thích cách làm việc đó không.

  1. Đọc lại hợp đồng lao động và nội quy công ty xem có điều khoản hạn chế làm thêm, làm cho bên khác hay về bảo mật không. Điều gì chưa rõ thì hỏi phòng nhân sự hoặc luật sư, đừng tự đoán.
  2. Chọn một loại việc cụ thể, không cạnh tranh trực tiếp với công ty đang làm, không dùng thời gian, thiết bị hay thông tin của công ty.
  3. Tìm hai ba khách đầu tiên qua người quen, làm thật, lấy phản hồi thật. Ghi lại thời gian bỏ ra cho mỗi việc, kể cả thời gian trao đổi và sửa.
  4. Sau ba đến sáu tháng, tính thu nhập trung bình mỗi giờ thật sự, đã trừ chi phí. Con số này thường thấp hơn hình dung ban đầu vì phần thời gian không tạo ra tiền.
  5. Xem nguồn khách: đến từ đâu, có lặp lại không, khách có giới thiệu thêm không. Nguồn khách lặp lại là dấu hiệu tốt hơn một vài hợp đồng lớn ngẫu nhiên.
  6. Tự hỏi: sau mấy tháng làm hai việc, mình có còn muốn làm việc này toàn thời gian không.

Làm hai việc cùng lúc rất mệt và không nên kéo dài vô hạn. Đặt thời hạn cho phép thử, chẳng hạn sáu tháng, và chú ý sức khoẻ. Nếu phép thử khiến bạn kiệt sức hoặc ảnh hưởng tới công việc chính, hãy giảm quy mô thay vì cố thêm.

Chuẩn bị tiền cho giai đoạn đầu: ví dụ giả định

Khi đã quyết rời việc, giai đoạn đầu thường có thu nhập thấp và không đều. Bảng dưới là cách tính quỹ cần chuẩn bị với số giả định số tròn; thay bằng số của bạn.

KhoảnVí dụ giả định mỗi thángGhi chú
Chi tiêu gia đình phần bạn gánh12 triệu đồngTính theo mức chi hiện tại, không theo mức mong muốn
Bảo hiểm tự đóng, thiết bị, phần mềm2 triệu đồngTra mức đóng hiện hành, chia đều chi phí thiết bị
Tổng cần mỗi tháng14 triệu đồngĐây là mức thu nhập hoà vốn
Thu nhập dự kiến sáu tháng đầu (thận trọng)6 triệu đồngDựa trên kết quả phép thử, lấy mức thấp
Thiếu mỗi tháng8 triệu đồngPhần quỹ phải bù
Quỹ cần cho sáu tháng, cộng dự phòngKhoảng 60 triệu đồng48 triệu cộng khoảng một phần tư để phòng việc chậm hơn dự tính

Cách tính này cố tình thận trọng. Nếu thu nhập thực tế cao hơn, đó là phần thêm; nếu thấp hơn, bạn vẫn còn thời gian để điều chỉnh. Điều cần tránh là lập kế hoạch dựa trên tháng tốt nhất của giai đoạn thử, vì tháng tốt nhất hiếm khi là tháng bình thường.

Nếu gia đình có khoản trả nợ định kỳ, đưa nó vào chi tiêu cố định ở mức tối thiểu bắt buộc và bàn trước với người cùng gánh.

Đặt mốc quay lại không phải là thất bại

Một trong những điều khiến người tự làm khổ nhất là cảm giác không được phép quay lại làm thuê, vì quay lại đồng nghĩa với thừa nhận thất bại. Thực tế, nhiều người đi qua lại giữa hai hình thức nhiều lần trong sự nghiệp, tuỳ giai đoạn cuộc sống. Một giai đoạn tự làm cho bạn kỹ năng tìm khách, quản lý thời gian, hiểu tiền bạc mà nhiều nhân viên không có; những kỹ năng đó có giá trị khi bạn quay lại.

Vì vậy, trước khi rời việc, hãy viết ra mốc quay lại: nếu sau một khoảng thời gian nhất định, thu nhập trung bình vẫn dưới mức hoà vốn, hoặc quỹ dự phòng xuống dưới một số tháng chi tiêu, bạn sẽ bắt đầu tìm việc làm thuê trở lại. Mốc này không phải để dọa mình mà để bảo vệ gia đình khỏi những quyết định đưa ra khi đã cạn tiền và cạn sức.

Đồng thời, giữ cửa quay lại mở: rời công ty tử tế, giữ liên lạc với đồng nghiệp cũ, cập nhật hồ sơ nghề nghiệp với những dự án tự làm. Khi quay lại không còn là ngõ cụt, bạn sẽ dám thử tự làm một cách bình tĩnh hơn.

Các mức tự làm: không phải chọn tất cả hoặc không có gì

Tự làm có nhiều mức, từ nhận thêm vài việc ngoài giờ đến bỏ hẳn việc làm thuê để mở một dịch vụ riêng. Mỗi mức có độ rủi ro và độ cam kết khác nhau. Nhìn vào các mức giúp bạn chọn bước kế tiếp vừa sức thay vì nhảy thẳng lên mức cao nhất.

MứcBạn làm gìRủi ro chính
Làm thêm ngoài giờGiữ việc chính, nhận vài việc nhỏ mỗi thángMệt, dễ ảnh hưởng việc chính, cần đọc kỹ hợp đồng lao động
Giảm giờ làm thuêChuyển sang bán thời gian hoặc hợp đồng theo dự án với chỗ cũ, dành phần còn lại cho việc riêngThu nhập chính giảm, không phải nơi nào cũng đồng ý
Tự do toàn thời gianNhận dự án từ nhiều khách, không thuê ngườiThu nhập không đều, tự lo bảo hiểm, thiếu đồng nghiệp
Mở dịch vụ có thuê ngườiCó mặt bằng, có nhân viên, có chi phí cố địnhGánh lương người khác, cần vốn, rủi ro tài chính lớn hơn hẳn

Nhiều người đi qua các mức theo thứ tự, mỗi mức ở lại đủ lâu để biết mình có muốn lên mức tiếp theo không. Mức cuối cùng đã là chuyện điều hành kinh doanh, cần một cách chuẩn bị khác hẳn và nằm ngoài phạm vi bài này.

Bàn với gia đình trước khi rời việc

Thu nhập không đều ảnh hưởng tới cả nhà, không chỉ tới người tự làm. Nên trước khi rời việc, hãy ngồi lại với vợ chồng hoặc người cùng gánh chi tiêu, đặt lên bàn bảng tính quỹ, kết quả phép thử, mốc quay lại. Thống nhất trước những điều cụ thể: tháng thiếu thì cắt khoản nào trước, ai giữ quỹ dự phòng, bao lâu thì cùng xem lại.

Cũng cần nói về thời gian. Tự làm ở nhà dễ khiến ranh giới giữa giờ làm và giờ gia đình mờ đi: người trong nhà nghĩ bạn rảnh vì đang ở nhà, còn bạn thấy mình phải làm cả buổi tối vì ban ngày bị gián đoạn. Thống nhất giờ làm và góc làm việc từ sớm giúp tránh nhiều va chạm.

Nếu có người thân phản đối, hãy lắng nghe nỗi lo cụ thể của họ. Phần lớn nỗi lo xoay quanh tiền và sự bấp bênh, và một kế hoạch có số liệu, có mốc dừng thường trả lời được nhiều hơn mọi lời hứa rằng sẽ ổn.

Câu hỏi thường gặp

Có nên nghỉ việc ngay khi có khách lớn đầu tiên không?

Một khách lớn là tín hiệu tốt nhưng chưa phải nền vững. Nếu khách đó dừng hợp tác, bạn mất gần hết thu nhập cùng lúc. Nhiều người chờ tới khi có vài nguồn khách và một mức thu đều trong vài tháng liên tiếp rồi mới rời việc chính.

Làm tự do có phải đóng bảo hiểm không?

Người tự làm không có công ty đóng bảo hiểm bắt buộc thay, nên cần tìm hiểu hình thức bảo hiểm xã hội tự nguyện và bảo hiểm y tế theo hộ gia đình hoặc hình thức phù hợp. Quyền lợi và mức đóng thay đổi theo quy định, hãy tra từ cơ quan bảo hiểm xã hội hoặc nguồn chính thức.

Tự làm có kiếm được nhiều hơn làm thuê không?

Không ai trả lời trước được. Có người kiếm được nhiều hơn, có người ít hơn, có người tương đương nhưng đổi lấy sự chủ động. Hãy dựa vào kết quả thử nghiệm của chính bạn và tính thận trọng, không dựa vào câu chuyện thành công của người khác.

Đang làm thuê mà nhận việc riêng có vi phạm gì không?

Tuỳ vào hợp đồng lao động, nội quy công ty và loại việc bạn nhận. Một số hợp đồng hạn chế làm cho bên khác hoặc có điều khoản bảo mật. Hãy đọc kỹ và hỏi người có chuyên môn pháp lý khi chưa rõ, tuyệt đối không dùng thông tin, khách hàng hay tài sản của công ty.

Thử tự làm bao lâu thì biết có hợp hay không?

Thường cần vài tháng để thấy được nguồn khách có lặp lại không và thu nhập trung bình là bao nhiêu. Thời gian quá ngắn dễ bị đánh lừa bởi một hai tháng tốt hoặc xấu. Đặt mốc từ đầu, ví dụ sáu tháng, và nhìn vào xu hướng thay vì từng tháng riêng lẻ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138