Anh chị em bàn chuyện chăm bố mẹ dễ đi tới thống nhất hơn khi bắt đầu từ ba thứ theo đúng thứ tự: bố mẹ muốn gì và cần gì, mỗi người con thật sự có gì để góp, rồi mới tới các phương án. Bắt đầu ngược lại, tức là đưa ngay phương án "đón bố mẹ về nhà anh cả" hay "thuê người chăm", thường kết thúc bằng câu "sao lại là mình" ở trong đầu mỗi người.
Bài này đi qua cách chọn phương án, chưa bàn chuyện lịch luân phiên hay sổ thu chi, những thứ đến sau khi đã chọn. Mục tiêu là giúp anh chị em ra được một lựa chọn mà bố mẹ được tôn trọng, người gánh nhiều được ghi nhận, và người ở xa vẫn có phần của mình. Các ví dụ là gia đình giả định, con số tròn để minh hoạ.
Vì sao "chia đều" lại hiếm khi công bằng
Câu dễ nói nhất khi anh chị em ngồi lại là "chia đều cho công bằng". Nhưng hoàn cảnh mỗi người hiếm khi đều. Người con gái út ở gần bố mẹ, làm việc gần nhà, có thời gian nhưng thu nhập thấp. Người anh cả ở thành phố, thu nhập khá nhưng ít thời gian. Người con thứ làm việc ở nước ngoài, gửi tiền được nhưng không về được. Chia đều số ngày chăm thì người ở xa không làm được; chia đều tiền thì người thu nhập thấp kiệt sức.
Công bằng trong chăm bố mẹ gần với chuyện mỗi người góp theo khả năng, và phần góp của mỗi người được nhìn thấy, được ghi nhận. Thời gian, tiền, công sức đi lại, sự hiểu biết về y tế hay giấy tờ đều là phần góp. Người ở gần chăm hằng ngày đang góp rất nhiều thời gian và sức lực, dù không đưa ra đồng nào.
Điều hay xảy ra là phần góp bằng thời gian bị đánh giá thấp vì không có con số. Người chăm chính bị mặc định "ở gần thì lo", còn người gửi tiền lại thấy mình đã làm tròn bổn phận. Lâu dần người chăm chính kiệt sức và ấm ức. Gọi tên phần góp bằng thời gian ngay từ đầu là cách phòng chuyện đó.
Trình tự một buổi bàn của anh chị em
Buổi bàn có thể gặp mặt hay gọi video, nhưng nên có tất cả anh chị em, kể cả người ở xa. Vắng một người là đã có một người thấy mình bị đặt trước việc đã rồi.
- Người khởi xướng gửi trước tình hình. Một tin nhắn ngắn: sức khoẻ bố mẹ hiện tại, bác sĩ nói gì, việc gì đang khó. Mọi người đọc trước, không phải nghe lần đầu trong buổi bàn.
- Mở đầu bằng mong muốn của bố mẹ. Ai từng nghe bố mẹ nói muốn ở đâu, muốn ai chăm thì kể lại. Nếu bố mẹ còn tự nói được, nên hỏi bố mẹ trước buổi bàn hoặc mời bố mẹ dự phần đầu.
- Mỗi người nói thật mình góp được gì. Bao nhiêu thời gian mỗi tuần hay mỗi tháng, bao nhiêu tiền, việc gì giỏi. Nói cả giới hạn: con nhỏ, công việc, sức khoẻ, ý kiến của vợ hay chồng.
- Liệt kê phương án. Ít nhất ba, kể cả phương án ai đó thấy chưa hợp.
- So bằng tiêu chí chung. Dùng bảng ở mục dưới.
- Chốt thử và đặt mốc xem lại. Chọn một phương án chạy thử ba tháng, ghi ai làm gì, ngày nào cả nhà ngồi lại.
Phần ba là phần khó nhất vì ai cũng ngại nói giới hạn của mình, sợ bị coi là thoái thác. Người khởi xướng nên tự nói trước giới hạn của mình để mở đường cho người khác nói thật.
So các phương án bằng tiêu chí chung
Ví dụ giả định: bố đã yếu sau một lần ngã, mẹ còn khoẻ nhưng lo không xuể, hai ông bà ở quê. Ba anh em liệt kê bốn phương án và chấm theo năm tiêu chí, mỗi ô ghi ngắn điểm mạnh hay điểm yếu thay vì cho điểm số.
| Phương án | Đúng ý bố mẹ | Sức chăm sóc | Gánh nặng cho người chăm chính | Tiền | Đảo ngược được |
|---|---|---|---|---|---|
| Ông bà ở quê, em út ở gần lo chính | Rất đúng ý | Vừa, phụ thuộc một người | Nặng | Thấp | Dễ |
| Ông bà ở quê, thuê người giúp ban ngày | Đúng ý | Tốt hơn | Vừa | Trung bình | Dễ |
| Đón ông bà lên ở với anh cả | Bố muốn ở quê | Tốt, gần bệnh viện | Dồn sang nhà anh cả | Thấp | Khó hơn |
| Luân phiên ở nhà từng người | Bố mẹ ngại chuyển nhiều | Không đều | Chia ra | Thấp | Dễ |
Bảng không quyết thay anh chị em. Nó giúp lộ ra điều quan trọng: phương án đầu đúng ý bố mẹ nhất nhưng dồn gần hết vào người em út. Từ đó cả nhà thấy rõ nếu chọn nó thì phải bù cho người em bằng cách nào, chẳng hạn hai anh góp tiền thuê người giúp vài buổi mỗi tuần, tức là đi về phía phương án hai.
Giữ tiếng nói của bố mẹ trong phương án
Bố mẹ không phải đối tượng được xếp chỗ. Còn minh mẫn thì bố mẹ là người quyết chính về nơi mình sống và ai chăm mình; anh chị em là người lo cách làm. Nếu phương án anh chị em thích nhất đi ngược ý bố mẹ, đó là phương án phải xem lại trước.
Hỏi bố mẹ từng người một. Bố và mẹ có thể muốn khác nhau, và khi ngồi chung, người này hay chiều người kia. Hỏi riêng giúp nghe được ý thật.
Đưa phương án cho bố mẹ thử trước. Thuê người giúp một tháng, hay đón bố mẹ lên chơi hai tuần trước khi bàn chuyện ở hẳn. Trải nghiệm thật cho bố mẹ thông tin mà lời giải thích không cho được.
Tôn trọng cả khi bố mẹ chọn điều anh chị em thấy vất vả hơn. Bố muốn ở quê dù đi bệnh viện xa: đó là lựa chọn có giá, và cái giá đó anh chị em cùng tìm cách gánh, không dùng nó để ép bố đổi ý.
Người chăm chính: ghi nhận và cho nghỉ
Hầu như phương án nào cũng có một người chăm chính, thường là người ở gần, người chưa có gia đình, hoặc con gái. Người này cần được nói rõ là đang gánh phần lớn nhất, không phải "tiện thì làm". Một cách ghi nhận cụ thể là anh chị em khác góp phần nhiều hơn về tiền, hoặc góp một khoản riêng cho chính người chăm chính để bù thu nhập bị mất vì giảm giờ làm.
Người chăm chính cũng cần ngày nghỉ thật. Một cách là mỗi người con ở xa nhận về thay một tuần hay vài ngày mỗi năm, hoặc góp tiền thuê người thay vài ngày mỗi tháng. Kiệt sức của người chăm chính không chỉ là chuyện của họ; khi họ gục, cả phương án gục theo, và bố mẹ là người chịu thiệt đầu tiên. Dấu hiệu cần để ý là người chăm chính hay cáu gắt, mất ngủ, bỏ bữa, ít gặp bạn bè; lúc đó anh chị em cần chủ động đổi phân công, và nếu người ấy buồn bã kéo dài, khuyến khích họ gặp chuyên gia tư vấn tâm lý.
Chuyện ghi nhận này dễ đụng tới tài sản sau này, như ai được ở lại nhà bố mẹ. Đừng hứa miệng những chuyện như vậy trong lúc bàn chăm sóc. Nếu bố mẹ muốn sắp xếp tài sản để cảm ơn người chăm, đó là quyết định của bố mẹ, và nên được làm đúng thủ tục với sự tư vấn của luật sư hay công chứng viên.
Báo phương án cho bố mẹ và người ngoài
Khi anh chị em đã chốt, cách báo với bố mẹ quan trọng gần như chính phương án. Nên có ít nhất hai người con cùng nói, để bố mẹ thấy đây là ý chung chứ không phải ý riêng của người đang ngồi trước mặt. Nói rõ phương án là gì, vì sao chọn, phần nào lấy từ mong muốn của bố mẹ, và hẹn ngày cả nhà xem lại. Hỏi bố mẹ có điều gì chưa yên tâm, rồi ghi lại để đưa vào lần xem lại.
Với họ hàng và hàng xóm, những người hay có ý kiến về chuyện con cái chăm bố mẹ, anh chị em nên thống nhất một câu trả lời chung, ngắn và lịch sự. Ví dụ: anh em đã bàn với nhau và với ông bà, đang làm thử theo cách này. Câu trả lời thống nhất giúp tránh cảnh mỗi người kể một kiểu, rồi lời qua tiếng lại làm người chăm chính bị đánh giá oan.
Nếu thuê người giúp việc chăm bố mẹ, người giúp việc cũng cần biết ai là người liên lạc chính trong các anh chị em và việc gì phải báo ngay. Một người đầu mối rõ ràng giúp mọi thông tin đi một đường, không bị chồng chéo khi mỗi người con gọi về dặn một ý khác nhau.
Khi anh chị em không thống nhất được
Không phải gia đình nào cũng ngồi lại một lần là xong. Vài cách gỡ khi bế tắc:
- Tách việc gấp khỏi việc lâu dài. Chốt ngay ai lo bố trong tháng này, còn phương án lâu dài để thêm vài tuần tìm hiểu.
- Nhờ một người cả nhà kính trọng và không có quyền lợi trong việc, như một người cô, chú, hay bạn lâu năm của bố mẹ, chủ trì một buổi bàn.
- Mời bác sĩ hoặc nhân viên công tác xã hội ở cơ sở y tế giải thích tình trạng bố mẹ cần chăm đến mức nào, để cả nhà cùng một thông tin.
- Khi có người ngừng tham gia hoàn toàn, những người còn lại vẫn chốt phương án và ghi lại, rồi báo cho người đó biết, kèm lời mời quay lại bàn bất cứ lúc nào.
- Nếu tranh chấp lan sang tài sản, nhà đất của bố mẹ, nên hỏi luật sư thay vì tranh luận tiếp trong nhà.
Có những nhà mà vết rạn giữa anh chị em đã có từ trước, và chuyện chăm bố mẹ chỉ làm nó lộ ra. Trong hoàn cảnh đó, mục tiêu thực tế là thống nhất đủ để bố mẹ được chăm tốt, không nhất thiết phải hàn gắn mọi chuyện cũ trong một buổi.
Câu hỏi thường gặp
Người con ở nước ngoài thì góp phần thế nào cho công bằng?
Ngoài tiền, người ở xa có thể nhận những việc làm từ xa được: tìm hiểu thông tin y tế, theo dõi giấy tờ, gọi video cho bố mẹ đều đặn, và về thay người chăm chính một khoảng mỗi năm. Điều quan trọng là phần góp được thống nhất rõ, không để người ở gần tự đoán.
Bố mẹ muốn ở với một người con nhưng người đó không lo được thì sao?
Người con đó nên nói thật hoàn cảnh với bố mẹ và anh chị em, không hứa rồi để kiệt sức. Cả nhà có thể tìm cách hỗ trợ để người đó lo được, như góp tiền thuê người giúp, hoặc tìm phương án gần nhất với mong muốn của bố mẹ.
Có nên để con dâu, con rể tham gia buổi bàn của anh chị em?
Con dâu, con rể thường gánh một phần việc thật, nhất là khi bố mẹ về ở cùng. Nên để họ góp ý hoặc ít nhất mỗi người con bàn trước với vợ hay chồng mình, để không hứa những điều mà gia đình nhỏ của mình không đồng ý.
Tiền chăm bố mẹ nên góp theo tỉ lệ thu nhập hay góp bằng nhau?
Nhiều nhà chọn theo tỉ lệ thu nhập, có tính phần góp bằng thời gian của người chăm chính. Không có công thức đúng cho mọi nhà; quan trọng là cả nhà cùng hiểu cách tính, thấy hợp lý, và ghi lại để không phải nhớ.
Bố mẹ còn tiền tiết kiệm thì có nên dùng tiền đó trước không?
Đó là tiền của bố mẹ, và bố mẹ quyết dùng thế nào. Nhiều bố mẹ muốn tự chi cho việc chăm sóc mình để đỡ cho con. Con nên tôn trọng ý đó, đồng thời minh bạch cách chi để anh chị em không ai nghi ngờ ai.
Phương án đã chọn chạy được một thời gian rồi không ổn thì sao?
Đó là lý do nên đặt mốc xem lại ngay từ đầu. Khi tới mốc, cả nhà xem điều gì ổn, điều gì không, người chăm chính có mệt quá không, bố mẹ có vui không, rồi chỉnh. Đổi phương án khi hoàn cảnh đổi không phải là thất bại.