Định cư nước ngoài là một trong số ít quyết định trong đời gần như không thể làm lại y nguyên. Khi cả gia đình đã đi, con đã học vài năm ở trường bên đó, công việc ở nhà đã nghỉ, nhà đã bán, thì quay về không còn là quay về chỗ cũ mà là một lần chuyển đi nữa. Vì vậy, thời gian bỏ ra để cân nhắc trước là khoản đầu tư xứng đáng nhất.
Bài này không nói về diện định cư, hồ sơ hay chương trình cụ thể nào, vì mỗi nước mỗi khác và thay đổi thường xuyên; phần pháp lý cần hỏi luật sư hoặc tư vấn viên có chứng chỉ và tra trên kênh chính thức của nước đến. Bài tập trung vào câu hỏi trước đó: gia đình bạn đi để có điều gì, và sẵn sàng trả giá những gì. Các tình huống trong bài là ví dụ giả định.
Đi vì ai: tách mong muốn của từng người trong nhà
Rất hiếm khi cả nhà cùng muốn đi với cùng một lý do. Thường có một người muốn đi nhất, vì con, vì môi trường sống, vì công việc, vì người thân đã ở bên đó. Những người còn lại đi theo với mức độ đồng ý khác nhau. Điều này không sai, nhưng cần được nói ra, vì người “đi theo” thường là người chịu thiệt nhiều nhất trong những năm đầu.
Mời mỗi người lớn trong nhà trả lời riêng, bằng giấy: nếu đi, mình mong có được gì; nếu đi, mình sợ mất gì; nếu không đi, mình tiếc điều gì. Với con đủ lớn, khoảng từ tuổi tiểu học trở lên, hỏi con bằng ngôn ngữ phù hợp, không để con quyết thay người lớn, nhưng để con được nói và được nghe.
Khi đặt các câu trả lời cạnh nhau, có thể hiện ra những điều chưa từng nói. Ví dụ giả định: người chồng muốn đi vì con, người vợ đồng ý vì nghĩ chồng muốn, còn đứa con lớn lại rất sợ phải xa ông bà. Thấy điều đó trước khi nộp hồ sơ tốt hơn rất nhiều so với thấy nó sau khi đã ở bên kia hai năm.
Những thứ gần như không thể lấy lại nếu đổi ý
Vị trí nghề nghiệp. Người làm nghề chuyên môn ở Việt Nam, như kỹ sư, giáo viên, nhân viên y tế, kế toán, khi sang nước khác có thể cần học lại, thi lại hoặc làm việc khác trong nhiều năm. Khi về, vị trí cũ thường không còn chờ.
Những năm tháng của bố mẹ già. Nếu bố mẹ ở lại, mỗi năm bạn có thể về một lần hoặc ít hơn. Đó là con số nên được nhìn thẳng, không phải để dằn vặt mà để tính trước cách chăm sóc và đồng hành từ xa.
Tiếng Việt và gốc gác của con. Trẻ đi khi còn nhỏ có thể dần nói tiếng Việt kém đi nếu gia đình không giữ có chủ đích. Một khi con đã quen với ngôn ngữ và văn hoá mới, việc đưa con trở về sống ở Việt Nam cũng là một lần xáo trộn lớn.
Tài sản đã bán. Nhà, đất, cửa hàng bán đi để có vốn sang bên kia thường khó mua lại với điều kiện tương tự nếu quay về sau nhiều năm.
Tình trạng cư trú và quốc tịch. Những thay đổi về giấy tờ cư trú, quốc tịch có hệ quả pháp lý dài lâu với cả bạn và con cái. Mọi bước liên quan cần hỏi luật sư hoặc cơ quan có thẩm quyền, không làm theo lời truyền miệng.
Bảng cân nhắc: những tiêu chí cả nhà cùng chấm
Bảng dưới là khung gợi ý, mỗi người lớn tự cho trọng số từ 1 đến 5 rồi so với nhau trước khi chấm điểm hai phương án. Mục đích chính là thấy chỗ khác nhau giữa các thành viên, không phải ra một con số đẹp.
| Tiêu chí | Câu hỏi để chấm | Gợi ý cách tìm thông tin |
|---|---|---|
| Công việc của từng người lớn | Sang đó làm được việc gì trong ba năm đầu? | Hỏi người cùng nghề đã sang, tra yêu cầu công nhận bằng cấp |
| Tài chính gia đình | Có đủ sống bao lâu khi chưa có thu nhập ổn định? | Lập dự toán với mức thu nhập thận trọng |
| Học tập và tương lai của con | Con được gì, mất gì, ở độ tuổi hiện tại? | Nói chuyện với gia đình có con cùng lứa đã đi |
| Chăm sóc bố mẹ hai bên | Ai ở lại gần, đồng hành từ xa thế nào? | Hỏi bố mẹ và anh chị em trong nhà |
| Sức khoẻ và tinh thần | Ai trong nhà khó thích nghi nhất? | Thử sống ở nước đó một thời gian nếu có thể |
| Cộng đồng và cảm giác thuộc về | Có người quen, cộng đồng nào để dựa vào? | Liên hệ trước, đừng chỉ dựa vào mạng xã hội |
Nếu trọng số của hai vợ chồng lệch nhau nhiều ở một dòng, ví dụ một người cho “chăm sóc bố mẹ” là 5 còn người kia cho 2, đó là cuộc nói chuyện cần có trước khi bàn tiếp. Chấm điểm sau khi đã thống nhất phần nào trọng số sẽ công bằng hơn.
Những dòng không có thông tin chắc chắn nên đánh dấu là “còn đoán”. Số dòng còn đoán nhiều nghĩa là gia đình cần thêm thời gian tìm hiểu, không phải là cần quyết nhanh hơn.
Đi trước một người hay đi cả nhà
Một số gia đình chọn để một người sang trước, ổn định chỗ ở và công việc, rồi mới đón những người còn lại. Cách này giảm rủi ro tài chính và cho cả nhà thêm thông tin thật trước khi cam kết toàn bộ. Cái giá là những tháng hoặc năm sống tách đôi, với áp lực lên cả người đi trước lẫn người ở lại chăm con.
Đi cả nhà cùng lúc giữ được sự gắn kết nhưng đặt gánh nặng thích nghi lên tất cả cùng một thời điểm: người lớn tìm việc, con vào trường mới, cả nhà học cách sống trong một hệ thống khác. Không ai còn sức để đỡ ai khi tất cả cùng mệt.
Không có cách nào đúng cho mọi nhà. Câu hỏi là gia đình bạn chịu được loại khó nào tốt hơn: khó vì xa nhau một thời gian, hay khó vì cùng lúc đổi mọi thứ. Một gia đình có ông bà hỗ trợ ở nhà có thể hợp với cách đi trước một người. Một gia đình mà vợ chồng chưa từng xa nhau lâu có thể thấy đi cùng nhau dễ thở hơn.
Giữ tiếng Việt và sợi dây với gia đình lớn
Nếu cả nhà quyết định đi, những việc dưới đây giúp con giữ được tiếng nói và gốc gác. Nghĩ trước về chúng cũng giúp bạn cân nhắc xem gia đình có đủ sức duy trì không.
- Quy ước ngôn ngữ trong nhà, ví dụ trong bữa cơm cả nhà nói tiếng Việt, và giữ đều đặn ngay cả khi con trả lời bằng ngôn ngữ khác.
- Đọc sách tiếng Việt với con mỗi tuần, mang theo hoặc mua sách thiếu nhi phù hợp lứa tuổi.
- Lịch gọi video với ông bà cố định, để con có mối quan hệ thật với ông bà chứ không chỉ biết qua ảnh.
- Giữ những dịp quen thuộc trong năm như Tết, ngày giỗ, ngày sinh nhật ông bà, theo cách phù hợp với hoàn cảnh mới.
- Tìm cộng đồng người Việt hoặc lớp tiếng Việt cuối tuần nếu có ở nơi định cư.
- Đưa con về thăm quê khi có điều kiện, để con thấy nơi ấy là một phần của mình chứ không chỉ là nơi cha mẹ hay nhắc.
Thử trước, quyết sau: những cách giảm độ khó đảo ngược
Vì định cư khó đảo ngược, mọi cách để thu thêm thông tin trước khi cam kết đều đáng cân nhắc. Có gia đình dành một kỳ nghỉ dài sống ở thành phố định đến, thuê nhà như người dân, đi chợ, đi làm thủ tục, chứ không đi tham quan. Có người nhận một công việc ngắn hạn hoặc khoá học bên đó trước. Có gia đình hỏi chuyện kỹ nhiều người đã sang, cả người thành công lẫn người quay về.
Trong giai đoạn đầu sau khi đi, nếu có thể, giữ lại một vài “cầu” ở nhà: chưa bán hết tài sản, giữ quan hệ với nơi làm việc cũ, giữ các tài khoản và giấy tờ cần thiết theo đúng quy định. Không phải vì chuẩn bị thất bại, mà vì quyết định tốt thường là quyết định còn chỗ để sửa.
Cuối cùng, đặt sẵn mốc xem lại, ví dụ sau hai năm, cả nhà ngồi xuống cùng nhìn lại những gì đã viết trước khi đi. Ai đang ổn, ai đang chật vật, điều gì đã đúng như mong đợi, điều gì không. Nếu có người trong nhà buồn bã kéo dài, mất ngủ, khó hoà nhập, hãy tìm sự trợ giúp từ bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý ở nơi bạn sống; nguy hiểm tức thời thì gọi ngay số cấp cứu ở đó.
Tiền bạc những năm đầu: tính cho trường hợp chậm hơn dự kiến
Kế hoạch tài chính cho việc định cư thường được lập theo kịch bản thuận lợi: sang vài tháng là có việc, một năm là ổn định. Thực tế nhiều gia đình kể lại rằng mọi thứ chậm hơn họ nghĩ. Tìm việc lâu hơn vì chưa có kinh nghiệm làm việc ở nước sở tại, thuê nhà khó hơn vì chưa có lịch sử thuê, chi phí ban đầu cho đồ đạc, phương tiện, bảo hiểm, học phí cao hơn dự toán. Nếu ngân sách chỉ vừa đủ cho kịch bản đẹp, áp lực tiền sẽ đổ lên đúng giai đoạn cả nhà đang mệt nhất.
Cách lập dự toán thận trọng là giả định thu nhập đến muộn gấp đôi so với điều bạn nghe được, và chi phí năm đầu cao hơn một phần so với bảng tính. Ví dụ giả định: một gia đình nghĩ người chồng sẽ có việc sau ba tháng, hãy tính ngân sách đủ cho sáu tháng không có lương. Nếu con số đó vượt quá khả năng, gia đình biết mình cần thêm thời gian chuẩn bị, hoặc cần một phương án như đi trước một người.
Cũng nên tính chi phí giữ kết nối với Việt Nam: vé về thăm bố mẹ, quà cáp, chi phí khi có việc gấp ở nhà. Những khoản này ít khi có trong bảng tính ban đầu nhưng lại là khoản gần như chắc chắn phát sinh. Mọi quyết định vay mượn, chuyển tiền ra nước ngoài hay bán tài sản đều nên hỏi người có chuyên môn tài chính và pháp lý trước, vì quy định mỗi nơi một khác.
Câu hỏi thường gặp
Nên định cư nước ngoài khi con bao nhiêu tuổi?
Không có độ tuổi chuẩn. Trẻ nhỏ học ngôn ngữ mới nhanh nhưng dễ mất tiếng Việt; trẻ tuổi thiếu niên giữ tiếng Việt tốt hơn nhưng thường khó rời bạn bè và dễ chịu áp lực ở trường mới. Hãy nhìn vào chính con bạn: tính cách, mối quan hệ, sức học, và hỏi ý kiến con.
Bố mẹ già không muốn đi theo thì phải làm sao?
Tôn trọng mong muốn của bố mẹ là điều đầu tiên. Bàn với anh chị em xem ai ở gần, ai lo phần nào, chi phí chăm sóc chia thế nào. Lên lịch về thăm và gọi điện đều đặn. Nếu không có ai ở gần, cần tính chuyện này rất kỹ trước khi quyết đi.
Bằng cấp ở Việt Nam có dùng được khi định cư không?
Tuỳ nước và tuỳ nghề. Nhiều nghề có yêu cầu công nhận bằng cấp, thi chứng chỉ hoặc học bổ sung. Tra trên kênh chính thức của nước đến và của hội nghề nghiệp ở đó, hỏi người cùng nghề đã sang. Chuẩn bị tâm lý có thể phải làm việc khác trong một thời gian.
Đi rồi muốn quay về Việt Nam có khó không?
Về mặt cảm xúc và thực tế, quay về là một lần chuyển nhà nữa với đủ xáo trộn. Về mặt giấy tờ, tuỳ tình trạng cư trú, quốc tịch của từng người. Hãy hỏi luật sư hoặc cơ quan có thẩm quyền trước mỗi thay đổi giấy tờ, và giữ những cầu nối ở nhà trong vài năm đầu.
Có nên bán hết tài sản trong nước để mang vốn sang?
Đó là bước khó đảo ngược nên nhiều gia đình chia ra từng phần, chỉ bán khi thật cần. Mọi việc chuyển tiền ra nước ngoài phải theo quy định, nên hỏi ngân hàng và người có chuyên môn tài chính, pháp lý. Không nên dồn hết vốn vào một kế hoạch chưa thử.
Vợ chồng không cùng ý muốn định cư thì sao?
Mỗi người viết ra điều mong và điều sợ, đặt cạnh nhau để thấy chỗ khác biệt. Nếu vẫn chưa thống nhất, hoãn lại để tìm hiểu thêm hoặc thử sống ngắn hạn. Một người đi theo trong miễn cưỡng thường gánh phần khó nhất, và điều đó ảnh hưởng tới cả nhà về lâu dài.