Kết quả xấu không tự động chứng minh quyết định sai, và kết quả tốt cũng không chứng minh quyết định đúng. Mọi lựa chọn trong đời sống đều được đưa ra khi chưa biết hết tương lai, nên kết quả luôn là sự kết hợp của hai thứ: chất lượng cách bạn quyết, và những điều xảy ra ngoài tầm tay. Chỉ nhìn kết quả để chấm quyết định là trộn hai thứ đó làm một.
Hệ quả của việc trộn lẫn là học nhầm bài. Người gặp kết quả xấu sau một quyết định cẩn thận sẽ thôi cẩn thận. Người gặp kết quả tốt sau một quyết định liều sẽ liều hơn. Bài này đưa ra cách tách hai phần, một bảng bốn ô để xếp các quyết định cũ, và câu hỏi cần đặt khi nhìn lại một lựa chọn không như ý.
Mục đích không phải để tự bào chữa hay tìm người đổ lỗi. Mục đích là trả lời đúng một câu: lần sau gặp lựa chọn tương tự, mình nên giữ cách quyết cũ hay đổi cách quyết? Câu trả lời đó chỉ đáng tin khi bạn đã tách được phần may rủi ra khỏi phần do mình.
Vì sao người ta chấm quyết định bằng kết quả
Kết quả thì nhìn thấy, đếm được, kể được cho người khác. Quá trình quyết định thì nằm trong đầu, ít khi được ghi lại, và sau một thời gian chính người quyết cũng không nhớ rõ mình đã cân nhắc những gì. Nên khi nhìn lại, người ta lấy cái dễ thấy để đánh giá cái khó thấy.
Annie Duke, tác giả viết về ra quyết định trong điều kiện bất định, gọi thói quen này là "resulting" trong cuốn Thinking in Bets (2018): đánh giá chất lượng một quyết định bằng chất lượng kết quả của nó. Ý chính của bà là một lựa chọn hợp lý vẫn có thể gặp kết quả xấu, và một lựa chọn liều vẫn có thể gặp kết quả tốt. Đời sống cũng vậy, chỉ là mỗi người ít khi gặp lại đúng một loại quyết định đủ nhiều lần để thấy được quy luật đó.
Thêm vào đó là thiên kiến nhìn lại: khi đã biết kết quả, những dấu hiệu cảnh báo bỗng trông rất rõ, dù lúc đó chúng lẫn giữa vô số tín hiệu khác. Hai thói quen cộng lại khiến người ta tự trách quá mức sau kết quả xấu và tự tin quá mức sau kết quả tốt.
Bảng bốn ô: quyết định và kết quả
Đặt chất lượng quyết định trên một trục và kết quả trên trục kia, bạn có bốn tình huống. Các ví dụ dưới đây là giả định.
| Kết quả tốt | Kết quả xấu | |
|---|---|---|
| Quyết định cẩn thận | Xứng đáng. Ví dụ: tìm hiểu kỹ, hỏi người trong nghề, có khoản dự phòng trước khi đổi việc, và việc mới ổn. | Không may. Ví dụ: chuẩn bị kỹ y như vậy, nhưng công ty mới tái cơ cấu sau ba tháng vì lý do không ai đoán được. |
| Quyết định vội | May mắn. Ví dụ: nghỉ việc trong lúc giận, không có kế hoạch, tình cờ được giới thiệu chỗ tốt sau một tuần. | Đáng học. Ví dụ: nghỉ việc trong lúc giận, không dự phòng, ba tháng không có thu nhập. |
Ô "không may" là nơi người ta tự trách oan nhiều nhất. Ô "may mắn" là nơi người ta học nhầm nhiều nhất, vì kết quả tốt củng cố một cách làm thật ra rủi ro.
Bài học thật nằm chủ yếu ở hàng dưới: những quyết định vội, dù kết quả ra sao, đều cho biết mình cần làm khác điều gì. Ở hàng trên, bài học thường là giữ cách làm, chấp nhận rằng có những điều nằm ngoài tầm tay.
Bốn câu hỏi để chấm lại một quyết định cũ
Lúc đó mình có những thông tin gì? Liệt kê thông tin bạn thật sự có, không phải những gì bạn biết sau đó. Nếu thông tin quan trọng có sẵn mà bạn bỏ qua, đó là điểm cần học. Nếu không ai có được thông tin đó vào lúc ấy, đừng tự trách vì không biết.
Mình đã dành bao nhiêu thời gian và công sức cân nhắc, có tương xứng không? Một quyết định ảnh hưởng nhiều năm mà chỉ cân nhắc một buổi tối thì dù kết quả ra sao, quá trình vẫn đáng xem lại. Ngược lại, không phải quyết định nào cũng cần cân nhắc hàng tháng.
Mình đã xét những khả năng nào, kể cả khả năng xấu? Bạn có hình dung trước được kịch bản tệ không, có chuẩn bị gì cho nó không? Một quyết định cẩn thận không phải là quyết định chắc chắn thành công, mà là quyết định đã tính tới khả năng không thành.
Phần nào trong kết quả do những điều ngoài tầm tay? Kinh tế đi xuống, người thân ốm, chính sách thay đổi, một người khác không giữ lời. Tách phần này ra, ghi rõ, rồi mới đánh giá phần còn lại.
Nếu quyết lại với đúng thông tin lúc đó, mình có chọn khác không? Đây là câu chốt. Nếu câu trả lời là không, quyết định cũ nhiều khả năng hợp lý và kết quả xấu chủ yếu do hoàn cảnh. Nếu câu trả lời là có, hãy ghi rõ mình sẽ làm khác ở điểm nào: hỏi thêm ai, chờ thêm bao lâu, chuẩn bị dự phòng gì. Câu trả lời đó chính là bài học mang sang lần sau.
Những dấu hiệu cho thấy vấn đề nằm ở quá trình quyết
Khi nhìn lại, nếu bạn thấy nhiều điểm dưới đây, kết quả xấu nhiều khả năng có phần từ cách quyết, và đó là chỗ đáng sửa cho lần sau:
- Quyết trong lúc cảm xúc rất mạnh, như vừa cãi nhau, vừa nhận tin xấu, hoặc đang rất hào hứng.
- Chỉ hỏi ý kiến những người gần như lúc nào cũng đồng ý với mình.
- Có một thông tin quan trọng đã được nhắc tới nhưng bạn gạt đi vì nó không hợp ý.
- Không có phương án dự phòng nào nếu mọi thứ không như kỳ vọng.
- Bị thúc ép thời gian bởi người khác ("chỉ còn hôm nay thôi") mà không kiểm chứng sự gấp gáp đó có thật không.
- Không ghi lại gì, nên giờ không nhớ rõ mình đã nghĩ gì lúc đó.
- Kết quả xấu đến từ đúng loại rủi ro mà bạn đã thấy trước nhưng đánh giá thấp.
Ngược lại, nếu bạn đã hỏi nhiều phía, có dự phòng, cân nhắc trong lúc bình tĩnh, và kết quả xấu đến từ một biến cố khó lường, thì phần đáng học ít hơn bạn tưởng. Phần còn lại là chấp nhận và thích nghi.
Áp vào đời sống: ví dụ một gia đình mua nhà
Ví dụ giả định: anh Minh và chị Hà ở Hải Phòng mua một căn nhà sau hai năm tìm hiểu. Họ xem nhiều nơi, hỏi người quen làm trong nghề, tính khả năng trả nợ với khoản dự phòng sáu tháng, và hỏi luật sư về giấy tờ. Một năm sau, chị Hà đổi việc vì công ty cũ đóng cửa, chỗ làm mới ở phía bên kia thành phố, thời gian đi lại tăng gấp đôi. Họ bắt đầu nghĩ "đáng lẽ không nên mua ở đây".
Áp bốn câu hỏi: lúc mua, không ai biết công ty cũ sẽ đóng cửa. Quá trình cân nhắc dài và đủ kỹ. Họ đã tính kịch bản thu nhập giảm và có dự phòng. Phần gây khó khăn là biến cố ngoài tầm tay. Kết luận hợp lý là quyết định mua thuộc ô "không may", không phải "sai". Điều cần bàn bây giờ là thích nghi: đổi giờ làm, tìm việc gần hơn, hay sắp xếp lại việc đưa đón con, chứ không phải tự trách vì đã mua.
Nếu ngược lại, họ mua sau hai tuần vì nghe nói "sắp tăng giá", không hỏi ai, vay sát khả năng trả, thì dù kết quả có tốt, quá trình vẫn có điểm đáng sửa: lần sau đừng để lời đồn về giá quyết định thời điểm. Về mặt pháp lý và tài chính, ví dụ chỉ để minh hoạ cách nghĩ; khi gặp chuyện thật, cần hỏi người có chuyên môn.
Khi người khác chấm quyết định của bạn bằng kết quả
Thói quen chấm quyết định bằng kết quả không chỉ nằm trong đầu bạn mà còn ở những người xung quanh. Họ hàng nói "đấy, đã bảo đừng nghỉ việc", bạn bè nói "biết thế mua sớm có phải hơn không". Những câu này thường không có ác ý, nhưng chúng dựa hoàn toàn vào kết quả mà người nói biết sau.
Bạn không cần tranh luận để thắng. Một câu trả lời bình tĩnh thường đủ: lúc đó mình đã cân nhắc những điều này, có những điều không ai biết trước, và giờ mình đang xử lý như thế này. Nếu người nói là người cùng chịu ảnh hưởng, như vợ chồng hay bố mẹ, nên dành một buổi riêng để cùng đi qua bốn câu hỏi ở trên thay vì đáp lại từng câu nhắc rải rác.
Ở chiều ngược lại, khi bạn nhận xét quyết định của người khác, hãy nhớ cùng một nguyên tắc. Hỏi họ đã biết gì và đã cân nhắc gì trước khi nói họ sai. Thói quen này làm các cuộc nói chuyện trong nhà nhẹ hơn và giúp mọi người dám kể thật về những lựa chọn chưa như ý.
Chấp nhận phần may rủi mà không buông xuôi
Thừa nhận vai trò của may rủi không có nghĩa là mọi thứ do số phận và cẩn thận cũng vô ích. Cẩn thận không bảo đảm kết quả tốt, nhưng làm tăng khả năng kết quả tốt và giảm thiệt hại khi kết quả xấu. Gia đình có khoản dự phòng vẫn gặp biến cố, nhưng họ có thời gian để xoay xở.
Điều bạn kiểm soát được là chất lượng quá trình: thông tin, thời gian cân nhắc, các phương án dự phòng, sự bình tĩnh lúc quyết. Điều bạn không kiểm soát được là từng kết quả cụ thể. Tập trung đánh giá mình ở phần thứ nhất giúp bạn công bằng với chính mình và học được bài đúng.
Một thói quen hữu ích là ghi lại lý do và thông tin lúc quyết, ngay khi quyết. Sau này khi kết quả đến, bạn có tư liệu thật để chấm lại, không phải dựa vào trí nhớ đã bị kết quả tô màu. Cách ghi như vậy được hướng dẫn kỹ trong bài về nhật ký quyết định của danh mục này.
Câu hỏi thường gặp
Nếu quyết định của mình làm người thân chịu thiệt, có nên nói là do không may không?
Bạn có thể giải thích phần do hoàn cảnh, nhưng trước hết ghi nhận thiệt hại của họ và phần trách nhiệm của mình nếu có. Người chịu thiệt thường cần thấy mình được lắng nghe trước khi nghe phân tích. Sau đó cùng bàn cách khắc phục.
Làm sao biết một biến cố có thật sự không lường trước được?
Hỏi xem những người cẩn thận khác ở cùng hoàn cảnh lúc đó có thường tính tới nó không. Nếu đó là rủi ro ai cũng biết mà bạn bỏ qua, thì không phải hoàn toàn không lường được. Nếu ngay cả người trong nghề cũng bất ngờ, phần lớn là may rủi.
Nghĩ rằng do không may có phải là cách đổ lỗi cho hoàn cảnh không?
Có thể thành như vậy nếu dùng để né mọi trách nhiệm. Cách tránh là luôn đi qua đủ bốn câu hỏi và ghi ra ít nhất một điều có thể làm tốt hơn, kể cả khi phần lớn là do hoàn cảnh. Nếu thật sự không tìm ra điều gì, chấp nhận điều đó.
Quyết định vội mà kết quả tốt thì có cần rút kinh nghiệm không?
Có, và đây là lúc dễ quên nhất. Kết quả tốt khiến cách làm vội trông có vẻ ổn, nên lần sau bạn dễ làm lại. Ghi nhận mình đã gặp may và nghĩ xem nếu kết quả xấu thì thiệt hại sẽ ra sao.
Có cách nào giảm phần may rủi trong các quyết định lớn không?
Không xoá được, nhưng giảm được tác động: thử nghiệm nhỏ trước khi cam kết lớn, giữ khoản dự phòng, chọn phương án dễ đảo ngược khi chưa chắc, và chia một quyết định lớn thành nhiều bước có điểm dừng. Phần này thuộc danh mục kỹ thuật cân nhắc của trang.
Mình cứ tự trách dù biết phần lớn là không may, phải làm sao?
Biết bằng lý trí và cảm thấy bằng cảm xúc là hai việc khác nhau, cảm xúc cần thời gian để theo kịp. Nói chuyện với người tin cậy giúp nhiều. Nếu tự trách kéo dài nhiều tuần, đi kèm mất ngủ, chán ăn, mất hứng thú, đó là lúc nên gặp chuyên gia tâm lý.