Với nhiều người trẻ, chuyến xe lên thành phố là quyết định lớn đầu tiên tự mình đưa ra. Có người vừa ra trường, có người học xong cấp ba không học tiếp, có người đã làm ở quê vài năm và thấy chật. Bên này là lời mời của bạn bè đã lên trước, của những công việc lương cao hơn, của cảm giác cuộc đời đang diễn ra ở nơi khác. Bên kia là bố mẹ, là chi phí, là nỗi sợ không bám trụ được rồi phải về trong ê chề.
Bài này dành cho bạn đang đứng giữa hai lựa chọn đó. Nó không bảo bạn nên đi hay nên ở, vì cả hai đều có thể là đúng tuỳ người. Nó đưa ra những câu hỏi để bạn tự trả lời, một cách tính tiền đơn giản, và cách đi sao cho nếu không hợp thì quay về không mất mặt. Số tiền trong bài đều là ví dụ giả định.
Bạn đi để tìm điều gì, và quê có thiếu điều đó thật không
Câu hỏi đầu tiên không phải là “thành phố có gì” mà là “mình cần gì mà quê chưa có”. Có thể là một ngành nghề cụ thể chỉ có ở đô thị lớn: thiết kế, công nghệ, truyền thông, một số ngành dịch vụ. Có thể là thu nhập để giúp gia đình. Có thể là môi trường để học hỏi, gặp người giỏi hơn mình. Cũng có thể là muốn tự lập, ra khỏi vòng quản lý của gia đình. Mỗi lý do này dẫn tới một cách tính khác nhau.
Nếu lý do là ngành nghề, bạn cần biết ngành đó ở thành phố tuyển người mới như thế nào, đòi hỏi gì, bắt đầu từ vị trí nào. Nếu lý do là tiền, cần so số dư cuối tháng chứ không so lương. Nếu lý do là tự lập, hãy hỏi xem có cách nào tự lập ngay tại quê không, ví dụ ra ở riêng, tự lo chi tiêu. Có những lý do mà thành phố đúng là câu trả lời duy nhất, và có những lý do mà thành phố chỉ là câu trả lời quen thuộc nhất.
Viết ra ba điều bạn mong có được sau một năm ở thành phố, càng cụ thể càng tốt: “có việc đúng ngành”, “để dành được một ít mỗi tháng”, “biết làm một kỹ năng mới”. Ba điều này sẽ là thước đo để một năm sau bạn tự xem lại, thay vì đo bằng cảm giác bạn bè trên mạng đang sống tốt hơn mình.
Tính quỹ sống sót trước khi lên đường
Nhiều người trẻ lên thành phố với số tiền đủ cho tháng đầu và hy vọng có việc ngay. Khi việc chưa tới, áp lực tiền khiến họ nhận bừa công việc đầu tiên, kể cả việc không rõ ràng. Một quỹ sống sót giúp bạn có quyền chọn. Bảng dưới là ví dụ giả định, bạn thay bằng số thật ở nơi mình định đến.
| Khoản | Cách ước | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Tiền cọc và tháng thuê phòng đầu | Hỏi người quen ở khu định thuê, thường cọc một hai tháng | 4 triệu |
| Ăn uống, đi lại mỗi tháng | Sống tiết kiệm, nấu ăn được thì nấu | 3 triệu |
| Số tháng chờ có lương đầu | Tìm việc vài tuần, lương thường trả cuối tháng | 3 tháng |
| Đồ dùng tối thiểu | Nệm, quạt, nồi, đồ dùng vệ sinh | 1,5 triệu |
| Khoản bất ngờ | Ốm vặt, hỏng xe, phải về quê gấp | 2 triệu |
| Tổng quỹ cần có | Cọc + chi tiêu nhân số tháng chờ + đồ dùng + bất ngờ | khoảng 16,5 triệu |
Con số cụ thể không quan trọng bằng thói quen tính trước. Nếu quỹ hiện có chỉ bằng một nửa, bạn có hai hướng: làm thêm ở quê vài tháng để đủ, hoặc tìm việc trước từ xa và chỉ lên khi đã có lời mời. Lên với túi rỗng không phải là dũng cảm, nó chỉ khiến bạn dễ bị dồn vào thế yếu.
Một lưu ý: những lời mời việc “bao ăn ở, lương cao, không cần kinh nghiệm, đóng phí trước” là dấu hiệu rủi ro. Không đóng tiền để được nhận việc, không đưa giấy tờ tuỳ thân gốc cho ai giữ.
Ở lại quê không có nghĩa là đứng yên
Quê đã khác mười năm trước. Nhiều nơi có khu công nghiệp, có dịch vụ mới, có người làm việc tự do qua mạng. Trước khi kết luận quê không có gì, hãy dành vài tuần tìm hiểu thật: hỏi người cùng lứa đang làm gì, xem các đơn vị quanh vùng tuyển ai.
Lợi thế của người ở lại. Chi phí sống thấp hơn giúp bạn để dành hoặc học thêm. Mạng lưới gia đình giúp đỡ lúc khó. Bạn có thể là người hiếm hoi trong vùng có một kỹ năng, nên ít phải cạnh tranh hơn.
Giới hạn cần thừa nhận. Một số nghề gần như không có chỗ ở quê. Môi trường học hỏi hẹp hơn, ít người để học theo. Và với một số người, sự quan tâm của gia đình, họ hàng có lúc thành áp lực khó thở.
Có con đường ở giữa. Lên thành phố học một kỹ năng hoặc làm vài năm lấy kinh nghiệm, rồi mang về quê. Hoặc ở quê, làm việc từ xa cho nơi khác. Hai lựa chọn “đi hẳn” và “ở hẳn” chỉ là hai đầu của một dải rộng.
Câu tự hỏi. Năm năm nữa, mình muốn đang làm gì? Câu trả lời đó cần môi trường nào để thành hiện thực? Câu hỏi này giúp bạn nhìn quá khỏi nỗi sợ trước mắt.
Nghe gia đình mà vẫn là người quyết
Ở nhiều nhà, chuyện con lên thành phố là chuyện cả nhà. Bố mẹ lo con khổ, lo con hư, lo không ai đỡ lúc ốm. Có nhà lại mong con đi để có thu nhập gửi về. Cả hai kiểu kỳ vọng đều có thể khiến bạn quyết theo ý người khác rồi về sau oán trách, hoặc chống đối bằng mọi giá chỉ để chứng tỏ mình tự lập.
Cách tốt hơn là biến nỗi lo của gia đình thành câu hỏi cụ thể. Bố mẹ sợ con không có chỗ ở an toàn, vậy bạn trình bày sẽ ở đâu, với ai. Bố mẹ sợ con hết tiền, vậy bạn cho xem quỹ sống sót đã tính. Bố mẹ sợ con đi rồi không về, vậy bạn hẹn lịch về thăm. Khi nỗi lo được trả lời bằng kế hoạch, gia đình thường dịu đi nhiều.
Nếu sau tất cả bố mẹ vẫn không đồng ý, bạn có quyền tự quyết cho cuộc đời mình khi đã trưởng thành, và cũng có trách nhiệm với quyết định đó. Hãy nói rõ: con hiểu bố mẹ lo, con đã tính những điều này, con sẽ thử trong khoảng thời gian này và sẽ báo bố mẹ đều đặn. Giữ thái độ tôn trọng ngay cả khi không đồng ý giúp cánh cửa về nhà luôn mở.
Đặt thời hạn thử thay vì “đi là phải thành công”
Áp lực lớn nhất của người lên thành phố là cảm giác không được phép quay về. Đặt sẵn một thời hạn thử giúp bạn bớt sợ, và giúp bạn đánh giá bằng lý trí thay vì bằng tự ái.
- Chọn khoảng thời gian thử, thường là sáu đến mười hai tháng, đủ để qua giai đoạn bỡ ngỡ và có một công việc ổn định.
- Viết ra ba điều mong có sau thời hạn đó, như đã nói ở phần đầu.
- Ghi một vài “điểm dừng”: ví dụ quỹ dự phòng tụt dưới một mức nhất định, hoặc sức khoẻ sa sút rõ rệt, thì phải ngồi lại tính.
- Mỗi tháng dành một buổi tự xem lại: đã tiến được gì, đang khó ở đâu, cần ai giúp.
- Hết thời hạn, đánh giá theo ba điều đã viết, không theo việc bạn bè đang thế nào.
- Nếu quyết định về, coi đó là một lựa chọn mới với thông tin mới, và mang theo những gì đã học được.
Thời hạn thử không phải là chuẩn bị tâm lý để bỏ cuộc. Nó là một cách để bạn bớt sợ mà dám đi, và đủ tỉnh táo để biết lúc nào cần đổi hướng.
Những tháng đầu: điều người đi trước hay kể lại
Những điều sau giúp bạn chuẩn bị tinh thần. Không phải ai cũng gặp hết, nhưng biết trước thì bớt hoảng khi gặp.
- Cô đơn là bình thường, đặc biệt trong hai ba tháng đầu. Chủ động giữ liên lạc với gia đình và tìm vài người cùng quê, cùng trường ở thành phố.
- Công việc đầu tiên thường không như mong đợi. Coi nó là chỗ học nghề và giữ ổn định thu nhập, đồng thời tiếp tục tìm việc phù hợp hơn.
- Chi tiêu nhỏ cộng lại rất nhanh: cà phê, ăn ngoài, đi lại. Ghi chép một tháng đầu để biết tiền đi đâu.
- Phòng trọ rẻ quá so với khu vực thường có lý do. Xem kỹ an ninh, đường đi về ban đêm, hợp đồng thuê và tiền cọc.
- Sức khoẻ dễ bị bỏ quên khi mải làm. Ngủ đủ và ăn uống tử tế là thứ giúp bạn trụ được lâu, không phải sự gồng mình.
- Khi thấy mình kiệt sức, buồn kéo dài nhiều tuần, hãy nói với người thân và tìm gặp chuyên gia tư vấn tâm lý hoặc bác sĩ. Lúc nguy hiểm tức thời, gọi 115.
Khi bạn bè đều đã đi còn mình thì chưa chắc
Một áp lực lặng lẽ nhưng mạnh là cảm giác bị bỏ lại. Bạn cùng lớp lần lượt lên thành phố, đăng ảnh văn phòng, quán cà phê, những buổi đi chơi. Ở lại quê, bạn có thể thấy mình chậm chân, kém cỏi. Đó là một cảm xúc thật, nhưng nó không phải là thông tin đáng tin để ra quyết định, vì những gì người khác chia sẻ trên mạng là phần đẹp nhất trong đời sống của họ.
Thử hỏi trực tiếp vài người bạn đã lên: một tháng họ để dành được bao nhiêu, thời gian đi lại mỗi ngày thế nào, điều gì khó nhất. Hỏi cả những người đã lên rồi về. Bạn sẽ có bức tranh đầy đủ hơn, có người rất hợp với thành phố, có người chật vật, có người về quê và thấy nhẹ nhõm.
Quyết định của bạn chỉ cần đúng với bạn. Có người đi sớm, có người đi muộn, có người không đi mà vẫn sống tốt. Điều quan trọng là bạn chọn vì những lý do mình hiểu rõ, có kế hoạch cho cả lúc thuận lẫn lúc khó, và cho phép mình điều chỉnh khi hoàn cảnh thay đổi.
Câu hỏi thường gặp
Có nên lên thành phố khi chưa tìm được việc trước không?
Có thể, nếu bạn có quỹ sống sót đủ cho vài tháng và có chỗ ở tạm an toàn. Nếu chưa có hai điều đó, tìm việc từ xa trước an toàn hơn: nhiều nơi phỏng vấn trực tuyến, bạn chỉ lên khi đã nhận lời mời. Tránh mọi lời mời đòi đóng phí để được nhận việc.
Lên thành phố rồi về quê có bị coi là thất bại?
Có người sẽ nói vậy, nhưng đó là cách nhìn của họ. Bạn đã thử, đã học được kỹ năng và hiểu mình hơn. Nhiều người mang kinh nghiệm thành phố về quê làm việc tốt hơn hẳn. Thứ đáng sợ hơn là ở lì một nơi không hợp chỉ vì ngại lời bàn tán.
Bố mẹ không cho đi thì nên làm thế nào?
Lắng nghe lý do cụ thể rồi trả lời bằng kế hoạch: ở đâu, tiền bạc ra sao, liên lạc thế nào, thời hạn thử bao lâu. Khi bạn đã trưởng thành, quyết định là của bạn, nhưng giữ thái độ tôn trọng và báo tin đều đặn giúp gia đình yên tâm và giữ được tình cảm.
Nên mang theo những gì khi mới lên thành phố?
Giấy tờ tuỳ thân và bằng cấp mang theo bản gốc nhưng tự giữ, không giao cho người khác. Mang đủ quần áo cho cả mùa nóng lẫn mùa lạnh, thuốc men cơ bản, và một khoản tiền dự phòng tách riêng. Đồ dùng lớn mua sau khi đã có chỗ ở ổn định.
Làm sao biết mình hợp với cuộc sống thành phố hay không?
Bạn chỉ biết chắc khi đã sống thật một thời gian, nên đặt thời hạn thử sáu đến mười hai tháng là cách hợp lý. Trong lúc đó, để ý những gì làm bạn thấy có năng lượng và những gì làm bạn kiệt sức. Ghi chép mỗi tháng giúp bạn đánh giá công bằng hơn trí nhớ.