Ma trận lựa chọn là một bảng có các phương án nằm ở cột, các tiêu chí quan trọng với bạn nằm ở hàng, mỗi ô là mức phương án đó đáp ứng tiêu chí ấy. Nhân với trọng số của tiêu chí rồi cộng dọc, bạn có một con số cho từng phương án. Nghe giống chấm điểm, nhưng giá trị thật của ma trận nằm ở ba việc đi kèm: buộc bạn có ít nhất ba phương án, loại sớm phương án vi phạm điều không thể nhân nhượng, và kiểm xem kết quả có lật khi bạn đổi ý một chút.
Bài này đi qua một ví dụ giả định: một cặp vợ chồng trẻ phải sắp xếp chuyện trông con khi mẹ hết thời gian nghỉ sinh. Cách làm áp được cho nhiều chuyện khác trong đời, từ chọn chỗ ở cho năm học tới của con đến chọn cách dùng ba tháng nghỉ giữa hai công việc. Mọi con số trong bài là giả định, đặt ra để bạn thấy cách tính, không phải gợi ý chọn bên nào.
Vì sao nên có ít nhất ba phương án trước khi chấm
Phần lớn người phân vân chỉ đặt ra hai cửa: làm cái này hoặc làm cái kia, nhận hoặc từ chối. Hai cửa khiến mọi suy nghĩ biến thành cuộc kéo co, và ta dễ tập trung vào việc bác bỏ cửa bên kia thay vì tìm cửa tốt nhất. Khi có ba phương án trở lên, bạn bắt đầu so sánh thật, nhìn ra rằng mỗi phương án mạnh ở một kiểu.
Cách tìm phương án thứ ba đơn giản hơn ta tưởng. Thử hỏi: nếu cả hai lựa chọn đang có đều bị cấm, mình sẽ làm gì. Hoặc: có cách nào lấy phần tốt của lựa chọn này ghép với phần tốt của lựa chọn kia không. Hoặc: có thể làm từng phần, theo giai đoạn, thay vì chọn một lần cho mãi mãi không. Với chuyện trông con, câu hỏi thứ hai thường mở ra phương án như bà trông buổi sáng, gửi lớp buổi chiều.
Đừng mở quá rộng. Năm phương án trở lên khiến việc chấm trở nên mệt và kết quả kém tin cậy hơn, vì bạn bắt đầu chấm qua loa. Ba đến bốn phương án thực tế, mỗi phương án đều có người trong nhà sẵn lòng làm, là vừa đủ để ma trận phát huy tác dụng.
Lọc trước bằng tiêu chí bắt buộc, đừng đưa vào bảng điểm
Có những điều không đổi chác bằng điểm được. Nếu một phương án vi phạm chúng, phương án đó bị loại trước khi chấm, dù các mặt khác có hay đến đâu. Với cặp vợ chồng trong ví dụ, danh sách điều bắt buộc gồm:
- Người trông con phải được cả hai vợ chồng tin tưởng về an toàn; không đạt thì loại, không bù bằng điểm giá rẻ.
- Chi phí hằng tháng không vượt mức mà thu nhập hai người chịu được sau các khoản cố định; con số này cả hai tự tính, không vay để bù.
- Mẹ phải quay lại công việc đúng hạn đã thoả thuận với nơi làm; phương án buộc mẹ nghỉ thêm không lương nằm ngoài khả năng của gia đình lúc này.
- Không đẩy toàn bộ gánh nặng lên một người lớn tuổi đang có bệnh nền; nếu bà nội đang phải đi khám định kỳ, bà chỉ trông được một phần.
Tiêu chí bắt buộc nên ít, thường hai đến bốn điều. Nếu bạn ghi tới mười điều “bắt buộc”, nhiều khả năng một nửa trong số đó thật ra là mong muốn, và nên đưa xuống bảng điểm với trọng số cao. Lọc xong, phương án nào còn lại mới được bước vào ma trận.
Ví dụ giả định: ma trận ba cách trông con khi mẹ đi làm lại
Sau khi lọc, gia đình còn ba phương án: gửi nhóm trẻ gần nhà, nhờ bà nội trông cả ngày, và bà trông buổi sáng kết hợp gửi nhóm trẻ buổi chiều. Mỗi ô chấm từ 1 đến 5 theo mức phương án đáp ứng tiêu chí; trọng số từ 1 đến 3 do hai vợ chồng thống nhất.
| Tiêu chí (trọng số) | Gửi nhóm trẻ | Bà trông cả ngày | Bà sáng, nhóm trẻ chiều |
|---|---|---|---|
| Con được chăm sát, quen người (3) | 3 → 9 | 5 → 15 | 4 → 12 |
| Sức khoẻ và thời gian riêng của bà (3) | 5 → 15 | 2 → 6 | 4 → 12 |
| Chi phí hằng tháng nhẹ (2) | 2 → 4 | 5 → 10 | 3 → 6 |
| Đưa đón thuận đường đi làm (2) | 4 → 8 | 3 → 6 | 3 → 6 |
| Con có bạn cùng lứa, nề nếp sinh hoạt (1) | 5 → 5 | 2 → 2 | 4 → 4 |
| Tổng | 41 | 39 | 40 |
Ba tổng điểm sát nhau: 41, 39, 40. Kết luận đúng ở đây không phải là “gửi nhóm trẻ thắng”, mà là cả ba phương án đều chấp nhận được, chênh lệch nằm trong sai số của việc chấm bằng cảm nhận. Ma trận đã làm xong việc chính của nó: cho hai vợ chồng thấy không có lựa chọn nào tệ, và chỗ khác biệt thật nằm ở hai tiêu chí trọng số 3.
Thử đổi trọng số xem kết quả có lật không
Đổi từng trọng số một, mỗi lần một bậc. Lấy tiêu chí bạn ít chắc nhất, tăng hoặc giảm trọng số của nó một bậc rồi cộng lại. Trong ví dụ, nếu “con được chăm sát” tăng từ 3 lên 4, cả ba phương án hoà nhau ở 44 điểm; tăng lên 5 thì phương án bà trông cả ngày vươn lên đầu. Điều đó cho thấy quyết định xoay quanh đúng một câu hỏi: hai vợ chồng coi trọng chuyện con được người thân chăm đến mức nào.
Ghi lại tiêu chí nào làm kết quả lật. Tiêu chí làm kết quả đổi chiều chỉ sau một bậc là tiêu chí then chốt. Thay vì chấm tiếp các ô khác, bạn nên dồn thời gian vào chính tiêu chí đó: nói chuyện kỹ với nhau, hỏi thêm thông tin, thử trong vài tuần.
Nếu đổi gì cũng không lật, quyết định đã khá rõ. Khi một phương án dẫn trước dù bạn xoay trọng số kiểu nào trong phạm vi hợp lý, bạn có thể yên tâm hơn với lựa chọn đó. Lúc này việc tiếp tục bàn chỉ tốn sức.
Làm phép thử này cùng nhau nếu là quyết định chung. Hai vợ chồng thường lệch nhau ở trọng số hơn là ở điểm từng ô. Đặt hai bộ trọng số cạnh nhau và xem chúng dẫn tới kết quả khác nhau thế nào giúp cuộc trò chuyện chuyển từ “anh sai, em đúng” sang “mình đang coi trọng điều khác nhau”.
Các bước dựng ma trận lựa chọn từ đầu
Nếu bạn muốn tự làm cho quyết định của mình, đây là trình tự gọn nhất. Toàn bộ có thể làm trên một trang giấy kẻ ô.
- Viết rõ việc cần quyết và thời điểm phải quyết, ví dụ “cách trông con từ tháng sau, xem lại sau sáu tháng”.
- Liệt kê ba đến bốn phương án thực tế, trong đó có ít nhất một phương án ghép hoặc chia giai đoạn.
- Viết hai đến bốn tiêu chí bắt buộc và loại ngay phương án nào vi phạm.
- Liệt kê năm đến bảy tiêu chí mong muốn; mỗi tiêu chí viết sao cho chấm được, như “đưa đón dưới hai mươi phút” thay vì “tiện”.
- Gán trọng số 1 đến 3 cho từng tiêu chí trước khi nhìn vào các phương án.
- Chấm từng hàng ngang, tức là so các phương án với nhau trên cùng một tiêu chí, thay vì chấm hết một phương án rồi mới sang phương án khác.
- Nhân, cộng, rồi thử đổi trọng số của tiêu chí bạn ít chắc nhất.
- Ghi một câu kết luận bằng lời: phương án nào, vì tiêu chí nào, và khi nào sẽ xem lại.
Bước chấm theo hàng ngang nghe nhỏ nhưng có tác dụng lớn. Khi so ba phương án trên cùng một tiêu chí, bạn chấm nhất quán hơn nhiều so với việc chấm hết cột này rồi mới sang cột khác, lúc đó cảm tình chung với một phương án dễ kéo mọi ô của nó lên.
Những chỗ ma trận dễ sai và cách giữ nó trung thực
Sai lầm phổ biến nhất là chọn tiêu chí sau khi đã nghiêng về một phương án. Khi đó bạn sẽ vô tình đưa vào những tiêu chí mà phương án mình thích làm tốt, và quên những tiêu chí nó làm kém. Cách chống là viết danh sách tiêu chí trước, thậm chí trước khi liệt kê phương án, hoặc nhờ người khác đọc danh sách và hỏi “còn điều gì thường làm người ta hối hận trong chuyện này mà chưa có ở đây”.
Sai lầm thứ hai là để hai tiêu chí đo cùng một thứ. “Chi phí thấp” và “tiết kiệm được tiền” là một tiêu chí bị đếm hai lần, khiến phương án rẻ được cộng điểm gấp đôi. Đọc lại danh sách và tự hỏi: nếu phương án A giỏi tiêu chí này, có phải nó tự động giỏi tiêu chí kia không. Nếu có, gộp lại.
Sai lầm thứ ba là coi chênh lệch một hai điểm là có ý nghĩa. Điểm chấm bằng cảm nhận luôn có độ nhòe; chênh dưới khoảng một phần mười tổng thì xem như ngang nhau. Ma trận mạnh nhất khi nó loại được phương án yếu và chỉ ra tiêu chí then chốt, chứ không phải khi nó phân định thắng thua sát nút giữa hai phương án tốt ngang nhau.
Chốt bằng lời và hẹn ngày xem lại
Ma trận xong không có nghĩa quyết định đã xong. Bước cuối là viết một hai câu bằng lời thường, đại ý: “Nhà mình chọn để bà trông buổi sáng, gửi nhóm trẻ buổi chiều, vì cách này giữ được sức cho bà mà con vẫn gần người thân; tháng thứ ba sẽ ngồi lại xem con ngủ, ăn thế nào và bà có mệt không”. Câu đó quan trọng hơn mọi con số trong bảng, vì nó nói rõ lý do và mốc kiểm tra.
Viết lý do ra giúp bạn hai việc. Thứ nhất, khi có người hỏi vì sao không chọn cách khác, bạn trả lời được bằng tiêu chí chứ không phải bằng cảm giác, cuộc nói chuyện nhẹ nhàng hơn. Thứ hai, ba tháng sau nhìn lại, bạn biết mình đã kỳ vọng điều gì, nên phân biệt được “quyết định sai” với “hoàn cảnh đã đổi”. Nếu bà ốm hay nhóm trẻ đổi người trông, đó là hoàn cảnh đổi, chứ không phải bạn đã chọn tồi.
Đặt mốc xem lại cũng giúp bớt áp lực phải chọn đúng tuyệt đối ngay lần đầu. Phần lớn chuyện sắp xếp trong gia đình đổi lại được nếu thấy không ổn. Biết mình còn một lần ngồi lại, hai vợ chồng thường bớt căng khi chốt, và dễ nhường nhau ở những ô điểm còn tranh cãi.
Câu hỏi thường gặp
Ma trận lựa chọn khác bảng ưu nhược điểm thế nào?
Bảng ưu nhược điểm hợp với câu hỏi có hai đáp án như làm hay không làm. Ma trận lựa chọn hợp khi bạn có ba phương án trở lên, vì nó đặt mọi phương án lên cùng một bộ tiêu chí để so trực tiếp, thay vì lập nhiều bảng riêng rồi so tổng của chúng.
Nên có bao nhiêu tiêu chí trong một ma trận?
Thường năm đến bảy tiêu chí mong muốn và hai đến bốn tiêu chí bắt buộc là vừa. Ít hơn thì dễ bỏ sót điều quan trọng, nhiều hơn thì mỗi tiêu chí chỉ còn ảnh hưởng nhỏ và bạn dễ chấm qua loa. Gộp những tiêu chí đo cùng một điều.
Tiêu chí bắt buộc khác tiêu chí có trọng số cao ở chỗ nào?
Tiêu chí bắt buộc là điều không bù được bằng điểm ở chỗ khác, vi phạm là loại. Tiêu chí trọng số cao vẫn quan trọng nhưng có thể đánh đổi. Nếu bạn sẵn sàng chấp nhận một phương án hơi kém ở điều đó để đổi lấy nhiều điều tốt khác, thì đó không phải tiêu chí bắt buộc.
Ba phương án cho tổng điểm sát nhau thì chọn thế nào?
Chênh lệch nhỏ cho biết cả ba đều chấp nhận được. Hãy tìm tiêu chí làm kết quả lật khi đổi trọng số một bậc, rồi dồn thời gian tìm hiểu đúng tiêu chí đó. Nếu vẫn ngang, chọn phương án dễ đổi lại nhất và hẹn ngày xem lại.
Có nên dùng bảng tính để làm ma trận lựa chọn không?
Bảng tính tiện khi bạn muốn thử đổi trọng số nhiều lần, vì tổng tự cập nhật. Tuy vậy, giấy bút cũng đủ cho ba phương án và sáu tiêu chí. Điều quan trọng là thứ tự làm: tiêu chí và trọng số trước, chấm theo hàng ngang sau.
Ma trận có thay được việc bàn bạc với người trong nhà không?
Không thay được, nhưng làm cuộc bàn bạc dễ hơn. Khi mỗi người ghi trọng số riêng rồi đặt cạnh nhau, chỗ khác biệt hiện ra rõ ràng là khác nhau về điều coi trọng, chứ không phải ai đúng ai sai. Quyết định cuối cùng vẫn là chuyện mọi người cùng thống nhất.