Tưởng tượng thất bại trước, hay pre-mortem, là giả sử quyết định của bạn đã được thực hiện và một năm sau mọi chuyện đổ bể, rồi ngồi viết ra vì sao nó đổ bể. Kỹ thuật này được nhà tâm lý học Gary Klein đề xuất cho các nhóm làm dự án, nhưng nó hợp với quyết định cá nhân không kém. Thay vì hỏi “có thể sai ở đâu”, câu hỏi mà ai cũng trả lời qua loa vì đang hào hứng, bạn hỏi “nó đã sai vì đâu”, và đầu óc bỗng tìm ra nhiều lý do cụ thể hơn hẳn.
Bài này hướng dẫn làm pre-mortem một mình hoặc với người thân trong khoảng một tiếng: cách đặt khung câu chuyện, cách liệt kê và chia nhóm lý do, chọn nguy cơ đáng lo nhất, và biến mỗi nguy cơ thành một việc phòng trước. Ví dụ xuyên suốt là một kế hoạch giả định: về quê ba tháng để sửa lại nhà cho bố mẹ trong khi vẫn làm việc từ xa.
Vì sao giả định “đã hỏng” lại giúp thấy rủi ro rõ hơn
Khi đã gần chốt một kế hoạch, người ta thường rơi vào trạng thái muốn nó thành công. Hỏi “có rủi ro gì không” lúc đó giống như hỏi người đang yêu xem người yêu có tật gì: câu trả lời thường ngắn và nhẹ. Ta không cố tình tự lừa, chỉ là đầu óc đang dồn sức vào việc làm cho kế hoạch chạy.
Pre-mortem đổi khung câu hỏi. Khi bạn bắt đầu bằng câu “một năm sau, kế hoạch này đã thất bại”, việc tìm lý do không còn là phản bội kế hoạch, mà là giải một câu đố. Người ta kể chuyện giỏi hơn đoán xác suất, nên khi có một kết cục cụ thể, đầu óc tự lần ngược lại các bước dẫn tới nó, và những chi tiết nhỏ như ai đi chợ, ai trông thợ, mạng có ổn không, bỗng hiện ra.
Với quyết định cá nhân, lợi ích thứ hai là giảm áp lực lên người nêu nghi ngại. Trong gia đình, ai nói “em sợ không ổn” dễ bị xem là cản trở. Khi cả nhà cùng chơi một bài tập tưởng tượng rằng chuyện đã hỏng, mọi lo lắng đều được mời lên bàn mà không ai mang tiếng bi quan.
Các bước làm pre-mortem cho một quyết định cá nhân
Dành khoảng một tiếng, một tờ giấy lớn hoặc mấy tờ giấy ghi chú. Nếu làm cùng người thân, mỗi người viết riêng trước rồi mới đọc chung.
- Mô tả kế hoạch trong ba câu. Làm gì, từ khi nào, trong bao lâu, ai tham gia. Ví dụ: về quê ba tháng từ đầu năm, làm việc từ xa, trông thợ sửa mái và bếp cho bố mẹ, vợ ở lại thành phố với con.
- Đặt khung thất bại. Viết dòng: “Sáu tháng sau, nhìn lại, kế hoạch này đã hỏng.” Nên ghi rõ hỏng nghĩa là gì: công việc chính bị ảnh hưởng nặng, nhà sửa dở dang, hoặc gia đình căng thẳng.
- Viết lý do trong mười phút, không lọc. Mỗi lý do một dòng, càng cụ thể càng tốt. Viết cả lý do nghe vô lý hay khó nói.
- Chia lý do thành nhóm. Thường có bốn nhóm: con người, tiền và thời gian, việc bên ngoài không kiểm soát được, và chính bản thân mình.
- Chấm từng lý do theo hai câu hỏi. Khả năng xảy ra cao hay thấp, và nếu xảy ra thì hậu quả nặng hay nhẹ.
- Chọn ba lý do vừa dễ xảy ra vừa nặng. Đó là những nguy cơ cần một việc phòng trước cụ thể.
- Viết biện pháp và dấu hiệu sớm. Với mỗi nguy cơ, ghi một việc làm trước khi bắt đầu và một dấu hiệu cho biết nó đang xảy ra.
Bước viết lý do không lọc là bước hay bị bỏ qua nhất. Người ta thường gạch luôn những lý do nghe “không đến nỗi”. Đừng gạch ở bước này; việc lọc để dành cho bước chấm.
Ví dụ giả định: ba nguy cơ lớn nhất của kế hoạch về quê sửa nhà
Anh Hưng, ví dụ giả định, liệt kê được mười bốn lý do kế hoạch có thể hỏng. Sau khi chấm, anh giữ lại ba nguy cơ vừa dễ xảy ra vừa nặng, và gắn cho mỗi nguy cơ một biện pháp cùng một dấu hiệu sớm.
| Nguy cơ | Vì sao đáng lo | Việc làm trước | Dấu hiệu sớm |
|---|---|---|---|
| Mạng ở quê chập chờn, họp trực tuyến hỏng nhiều lần | Công việc chính là nguồn thu cả nhà, khó bù nếu bị đánh giá kém | Về trước một tuần thử mạng vào giờ họp; chuẩn bị đường truyền dự phòng; báo trước với quản lý | Hai cuộc họp bị rớt trong một tuần |
| Việc sửa nhà kéo dài vì phát sinh, vượt ba tháng | Thợ ở quê làm theo mùa, mưa làm chậm việc mái | Thống nhất phạm vi sửa bằng văn bản với thợ; chia phần làm được trước mùa mưa | Hết tháng đầu mà phần mái chưa xong |
| Vợ ở thành phố một mình với con, kiệt sức | Căng thẳng gia đình là cái giá khó đo nhưng lâu lành | Hẹn lịch về thành phố hai tuần một lần; nhờ bà ngoại phụ giúp những tuần cao điểm | Hai vợ chồng cãi nhau về chuyện nhỏ nhiều lần trong một tuần |
Để ý rằng không nguy cơ nào ở đây khiến anh Hưng phải bỏ kế hoạch. Pre-mortem hiếm khi cho ra kết luận “đừng làm”; nó thường cho ra “làm, nhưng làm khác đi một chút”. Nếu sau bài tập bạn thấy nguy cơ nặng nhất không có cách phòng nào khả thi, đó mới là lúc quay lại câu hỏi có nên làm hay không.
Chia nhóm lý do để không bỏ sót
Con người. Ai liên quan có thể không làm như mình nghĩ: người thân đổi ý, thợ bỏ ngang, người hứa giúp bận việc. Nhóm này thường bị đánh giá thấp vì ta hay giả định mọi người sẽ giữ lời như lúc nói.
Tiền và thời gian. Chi phí phát sinh, khoản dự phòng không đủ, thời gian kéo dài hơn dự kiến. Một nguyên tắc dễ nhớ là gần như mọi kế hoạch cá nhân đều tốn nhiều thời gian hơn ước tính ban đầu; hãy tự hỏi nếu nó tốn gấp rưỡi thì mình còn chịu được không.
Việc bên ngoài. Thời tiết, quy định thay đổi, sức khoẻ của người lớn tuổi, công việc bên ngoài có biến động. Bạn không kiểm soát được nhóm này, nhưng có thể chuẩn bị đường lui.
Chính mình. Nhóm khó viết nhất: mình mất hứng giữa chừng, mình mệt hơn tưởng, mình không giỏi trông thợ, mình nhớ con. Viết thật nhóm này là điều làm pre-mortem cá nhân khác với bản làm cho dự án công ty.
Làm pre-mortem cùng người thân mà không biến thành cãi nhau
Khi quyết định ảnh hưởng tới nhiều người trong nhà, làm pre-mortem chung có ích hơn làm một mình, vì mỗi người thấy một kiểu rủi ro. Người vợ ở lại thành phố thấy những rủi ro mà anh chồng về quê không nghĩ tới, bố mẹ già thấy những phiền toái mà con cái xem nhẹ. Nhưng để buổi ngồi chung không thành buổi trách móc, cần vài quy ước nhỏ.
Quy ước đầu tiên là mỗi người tự viết lý do của mình vào giấy riêng trước, mười phút, không bàn với ai. Sau đó lần lượt đọc to từng lý do, người nghe chỉ được hỏi lại cho rõ, chưa được phản bác. Cách làm này giữ cho người ít nói vẫn có tiếng nói, và tránh việc người nói trước dẫn dắt cả nhà.
Quy ước thứ hai là nói về kế hoạch, không nói về con người. “Kế hoạch hỏng vì không ai trông con những tối anh họp muộn” khác hẳn với “anh lúc nào cũng bỏ mặc mẹ con em”. Người chủ trì, có thể là chính người đề xuất kế hoạch, nên cảm ơn mỗi lý do được nêu, kể cả lý do khó nghe. Kết thúc buổi bằng danh sách biện pháp đã thống nhất và ai làm việc gì, để mọi người thấy nỗi lo của mình đã được tính vào.
Khi pre-mortem làm bạn lo thêm thay vì yên tâm hơn
Với người vốn hay lo, tưởng tượng thất bại có thể thành vòng xoáy. Vài dấu hiệu bạn nên dừng bài tập lại:
- Danh sách lý do dài mãi không dứt, và bạn bắt đầu viết những kịch bản ngày càng hiếm, như thiên tai liên tiếp.
- Bạn không chấm được gì vì mọi lý do đều có vẻ “rất có thể xảy ra”.
- Sau bài tập bạn mất ngủ, hồi hộp, hoặc nghĩ đi nghĩ lại về một kịch bản xấu suốt nhiều ngày.
- Bạn dùng danh sách lý do để biện minh cho việc không làm gì cả, kể cả khi hiện trạng cũng đang có cái giá.
Khi gặp những dấu hiệu này, hãy giới hạn bài tập: chỉ mười phút, chỉ năm lý do, và bắt buộc mỗi lý do phải đi kèm một việc phòng trước. Nếu nỗi lo đã lan ra ngoài quyết định này và ảnh hưởng giấc ngủ, công việc nhiều tuần liền, nên tìm gặp chuyên gia tâm lý. Đó không phải là yếu đuối, mà là đưa việc cho đúng người có nghề.
Sau buổi pre-mortem: theo dõi dấu hiệu sớm khi kế hoạch đã chạy
Danh sách nguy cơ chỉ có giá trị nếu bạn nhìn lại nó khi kế hoạch đang diễn ra. Nhiều người làm pre-mortem rất kỹ rồi cất tờ giấy vào ngăn kéo, và đến khi chuyện xảy ra mới nhớ là mình từng đoán trước. Cách giữ cho bài tập sống là gắn mỗi dấu hiệu sớm với một ngày kiểm tra cụ thể.
Với kế hoạch về quê sửa nhà của anh Hưng, ngày kiểm tra có thể là tối Chủ nhật hằng tuần, mười phút. Anh tự hỏi ba câu tương ứng ba nguy cơ: tuần này mạng có làm hỏng cuộc họp nào không, phần việc của thợ có đúng tiến độ đã chia không, hai vợ chồng có căng thẳng hơn thường lệ không. Câu trả lời ghi một dòng, không cần dài.
Khi một dấu hiệu xuất hiện, biện pháp đã chuẩn bị sẵn được đem ra dùng ngay, không cần bàn lại từ đầu. Đó là lợi ích lớn nhất của việc tưởng tượng thất bại trước: lúc trục trặc thật sự đến, bạn không phải nghĩ trong lúc rối, vì phần suy nghĩ đã làm xong từ khi đầu óc còn bình tĩnh. Nếu xuất hiện một nguy cơ chưa có trong danh sách, ghi thêm vào để lần sau làm pre-mortem bạn nhớ tới nó.
Câu hỏi thường gặp
Pre-mortem là gì?
Pre-mortem, có thể gọi là tưởng tượng thất bại trước, là bài tập giả sử một kế hoạch đã được thực hiện và đã thất bại, rồi liệt kê lý do vì sao nó thất bại. Từ danh sách đó, bạn chọn nguy cơ đáng lo nhất và chuẩn bị biện pháp phòng trước khi bắt đầu thật.
Pre-mortem khác gì với việc liệt kê rủi ro thông thường?
Liệt kê rủi ro hỏi “điều gì có thể sai”, câu hỏi mà người đang hào hứng thường trả lời qua loa. Pre-mortem bắt đầu từ một kết cục cụ thể là đã thất bại, nên đầu óc lần ngược ra những lý do chi tiết hơn, và người nêu nghi ngại không bị xem là bi quan.
Một mình có làm pre-mortem được không?
Được. Làm một mình thì nên viết tay, giới hạn thời gian và đặc biệt chú ý nhóm lý do đến từ chính mình, như mất hứng giữa chừng hay mệt hơn dự tính. Nếu quyết định ảnh hưởng người khác, nên mời ít nhất một người liên quan cùng làm để thấy góc mình không thấy.
Nên tưởng tượng thất bại sau bao lâu?
Chọn mốc đủ để kế hoạch đã chạy hết hoặc đã thành nếp, thường từ ba tháng đến một năm. Mốc quá gần thì chỉ thấy trục trặc khởi đầu, mốc quá xa thì lý do trở nên mơ hồ. Ghi rõ mốc đó ngay ở đầu bài tập.
Làm pre-mortem xong có nên bỏ kế hoạch không?
Thường là không. Kết quả phổ biến nhất là giữ kế hoạch nhưng sửa vài chỗ và thêm biện pháp phòng trước. Chỉ khi nguy cơ nặng nhất vừa dễ xảy ra vừa không có cách phòng khả thi, bạn mới cần cân nhắc lại có nên làm hay không.
Pre-mortem có hợp với người hay lo âu không?
Có thể hợp nếu được giới hạn chặt về thời gian và số lý do, và mỗi lý do đều đi kèm một việc làm cụ thể. Nếu bài tập làm bạn lo nhiều hơn, mất ngủ hoặc nghĩ mãi về kịch bản xấu, hãy dừng lại và cân nhắc nói chuyện với chuyên gia tâm lý.