Lựa chọn giữa một công việc ổn định và một hướng đi nhiều cơ hội hơn thường được mô tả như chọn giữa an toàn và rủi ro, nhưng mô tả đó thiếu một nửa: ở lại cũng có rủi ro, chỉ là loại rủi ro đến chậm và khó nhìn thấy. Ra đi đổi lấy rủi ro nhìn thấy được trong ngắn hạn; ở lại đổi lấy rủi ro tích tụ trong dài hạn. Quyết định tốt bắt đầu khi bạn đặt cả hai loại lên bàn.
Bài này dành cho người đang ở một chỗ làm "không có gì để chê" về thu nhập và sự đều đặn, nhưng cảm thấy mình đang đứng yên. Bài giúp bạn gọi tên rủi ro của việc ở lại, đo mức chịu rủi ro thật của mình chứ không phải mức mình tưởng, và tìm cách đi từng bước nhỏ thay vì chỉ có hai lựa chọn ở hay bỏ. Khi đã có một lời mời cụ thể để so sánh, phần cân hai lời mời được bàn ở bài riêng trong danh mục.
Ổn định là gì, và bạn đang mua nó bằng gì
Chữ "ổn định" được dùng cho nhiều thứ khác nhau: thu nhập đều đặn hằng tháng, ít khả năng bị cho nghỉ, giờ giấc cố định, công việc quen tay không gây căng thẳng, chế độ bảo hiểm và phúc lợi đầy đủ. Mỗi thứ trong số đó có giá trị thật, nhất là với người đang nuôi con nhỏ, chăm bố mẹ già, hay đang trả một khoản nợ dài hạn. Không ai nên coi nhẹ những thứ này chỉ vì người khác gọi đó là "vùng an toàn".
Câu hỏi hữu ích hơn là bạn đang trả gì để có sự ổn định đó. Thường cái giá được trả bằng những thứ không hiện ra trên phiếu lương: cơ hội học kỹ năng mới, tốc độ tăng thu nhập, cảm giác làm việc có ý nghĩa với mình, và khả năng tìm được việc khác nếu một ngày chỗ hiện tại không còn. Cái giá này có thể nhỏ với người này và rất lớn với người khác, tuỳ thuộc vào việc bạn đang ở giai đoạn nào của sự nghiệp và điều gì quan trọng với bạn lúc này.
Hãy viết hai cột: những gì sự ổn định đang cho bạn, và những gì bạn đang trả để có nó. Viết thật cụ thể, chẳng hạn "về nhà lúc năm rưỡi để đón con" thay vì "cân bằng cuộc sống", "ba năm nay không học được kỹ năng nào mới dùng được ở chỗ khác" thay vì "không phát triển". Chính những câu cụ thể mới cân được với nhau.
Hai loại rủi ro: nhìn thấy ngay và tích tụ chậm
Bảng dưới đặt cạnh nhau các rủi ro thường gặp của việc ra đi và của việc ở lại. Không phải mọi dòng đều đúng với bạn; hãy đánh dấu dòng nào áp dụng và mức độ của nó trong hoàn cảnh của mình.
| Khía cạnh | Rủi ro nếu ra đi | Rủi ro nếu ở lại |
|---|---|---|
| Thu nhập | Có thể giảm hoặc kém đều trong thời gian đầu ở chỗ mới | Tăng chậm, khoảng cách với mặt bằng nghề có thể nới rộng dần |
| Việc làm | Thử việc không đạt, chỗ mới gặp khó khăn | Kỹ năng cũ dần ít giá trị, khó tìm việc khác nếu chỗ hiện tại thay đổi |
| Quan hệ | Mất mạng lưới quen thuộc, phải xây lại uy tín | Mạng lưới bó hẹp trong một nơi |
| Sức khoẻ tinh thần | Căng thẳng giai đoạn thích nghi | Cảm giác bế tắc, mất động lực kéo dài |
| Gia đình | Thời gian và tiền bạc xáo trộn trong vài tháng | Thường ít xáo trộn, trừ khi sự chán nản lan về nhà |
| Khả năng quay lại | Khó quay về đúng vị trí cũ | Càng ở lâu, việc chuyển đi sau này càng đòi hỏi bước nhảy xa hơn |
Điều đáng chú ý là cột phải chứa những rủi ro lớn lên theo thời gian. Mỗi năm ở lại không học thêm được gì, việc rời đi sau này có thể khó hơn một chút. Điều đó không có nghĩa bạn nên đi ngay; nó có nghĩa quyết định ở lại cũng cần được đưa ra một cách chủ động, có thời hạn xem lại, chứ không phải mặc định vì chưa nghĩ tới.
Đo mức chịu rủi ro thật của mình
Quỹ dự phòng đủ bao nhiêu tháng chi tiêu. Đây là thước đo cụ thể nhất. Người có quỹ dự phòng dày chịu được nhiều rủi ro thu nhập hơn người sống sát từng tháng lương, bất kể tính cách thích mạo hiểm hay không.
Có bao nhiêu người phụ thuộc vào thu nhập của bạn. Con nhỏ, bố mẹ già, một khoản trả góp: mỗi thứ là một sợi dây làm giảm khả năng chịu biến động. Nếu gia đình có hai nguồn thu, mức chịu rủi ro chung của cả nhà cao hơn khi chỉ có một.
Kỹ năng của bạn được thị trường cần tới đâu. Người có kỹ năng nhiều nơi tìm kiếm có thể quay lại thị trường nhanh nếu chỗ mới không như ý. Cách kiểm tra rẻ nhất là thử ứng tuyển hoặc hỏi người quen trong nghề, như đo nhiệt độ thị trường mà chưa cần quyết gì.
Phản ứng của bạn với những lần thay đổi trước. Nhìn lại lần gần nhất bạn chuyển chỗ làm, chuyển nhà hay thay đổi lớn: bạn thích nghi mất bao lâu, điều gì làm bạn căng thẳng nhất. Đó là dữ liệu về chính mình, đáng tin hơn hình dung.
Giai đoạn của cuộc sống. Có những năm mà sự ổn định đáng giá hơn mọi cơ hội: con vừa sinh, người thân ốm nặng, đang học một chương trình dài. Thừa nhận giai đoạn đó và đặt mốc xem lại khi nó qua là một quyết định chủ động, không phải đầu hàng.
Không chỉ có hai lựa chọn: các bước nhỏ ở giữa
Cách đặt vấn đề "ở hay đi" thường che mất những lựa chọn trung gian. Với người còn phân vân, đi từng bước nhỏ cho phép thu thập thông tin trong khi vẫn giữ được phần lớn sự ổn định.
- Nhận một nhiệm vụ mới ngay trong chỗ làm hiện tại: một dự án liên phòng ban, một mảng việc chưa ai làm. Nhiều nơi ổn định vẫn có góc để học nếu bạn đề nghị.
- Học một kỹ năng có giá trị ở thị trường bên ngoài, đều đặn mỗi tuần vài giờ, để giảm rủi ro "kỹ năng lỗi thời" mà không cần rời đi.
- Mở rộng quan hệ trong nghề: tham gia hội nhóm chuyên môn, gặp gỡ người làm ở các nơi năng động hơn để hiểu họ thật sự làm gì, áp lực ra sao.
- Ứng tuyển thử một hai vị trí bạn thấy hấp dẫn, không phải để chắc chắn đi mà để biết giá trị của mình trên thị trường hiện nay.
- Đặt một mốc xem lại, ví dụ sau sáu tháng hoặc một năm, và viết trước điều gì sẽ khiến bạn quyết định đi, điều gì khiến bạn yên tâm ở lại.
Những bước này không bắt bạn chọn ngay. Chúng làm cho lần quyết định tới dựa trên thông tin thật hơn: bạn sẽ biết chỗ hiện tại có còn góc để phát triển không, thị trường nhìn bạn thế nào, và môi trường năng động kia có thật sự hợp với mình không.
Ví dụ giả định: hai người cùng một chỗ làm, hai quyết định khác nhau
Hai người cùng làm chuyên viên ở một đơn vị, cùng ba mươi hai tuổi, cùng cảm thấy công việc mấy năm nay không có gì mới. Người thứ nhất, tạm gọi là Lan, có hai con nhỏ, chồng đang học một chương trình dài và thu nhập gia đình phụ thuộc phần lớn vào chị. Người thứ hai, tạm gọi là Minh, chưa lập gia đình, có quỹ tiết kiệm đủ cho gần một năm chi tiêu và đã thử làm vài dự án ngoài giờ trong mảng mình muốn chuyển sang.
Lan quyết định ở lại thêm hai năm, cho đến khi chồng học xong. Nhưng chị không ở lại thụ động: chị xin tham gia một dự án chuyển đổi quy trình của đơn vị, đăng ký một khoá học buổi tối, và ghi vào sổ một ngày cụ thể để xem lại câu hỏi này. Minh quyết định nhận một vị trí ở công ty tư nhân năng động hơn, chấp nhận thu nhập năm đầu có thể kém đều, vì quỹ dự phòng và kết quả các dự án thử cho anh cơ sở để chịu rủi ro đó.
Không ai trong hai người đúng hơn người kia. Cùng một câu hỏi, cùng một chỗ làm, nhưng mức chịu rủi ro và giai đoạn cuộc sống khác nhau dẫn tới hai câu trả lời khác nhau, và cả hai đều là quyết định chủ động có kế hoạch. Đó chính là điều bài này muốn giúp bạn đạt tới.
Khi người thân khuyên ở lại cho chắc
Ở nhiều gia đình Việt, một công việc ổn định, nhất là ở cơ quan nhà nước hay doanh nghiệp lớn, được coi là thành quả đáng giữ. Khi bạn nói muốn rời đi, bố mẹ hay vợ chồng có thể phản đối mạnh. Phản ứng đó thường xuất phát từ lo lắng thật: họ từng sống qua những giai đoạn mà việc làm ổn định là thứ quý giá, hoặc họ là người cùng gánh hệ quả nếu bạn gặp khó.
Cách nói chuyện hữu ích là tách phần lo lắng ra khỏi phần kết luận. Hỏi họ lo cụ thể điều gì: tiền, sự bấp bênh, hay sợ bạn hối tiếc. Rồi trả lời từng nỗi lo bằng kế hoạch, như quỹ dự phòng bao nhiêu tháng, mốc xem lại khi nào, phương án nếu không như ý. Bạn không cần thuyết phục họ đồng ý với mọi thứ, nhưng việc họ thấy bạn đã tính toán thường làm cuộc trò chuyện dịu đi.
Cũng hãy thật lòng lắng nghe khi người thân chỉ ra điều bạn bỏ sót. Đôi khi họ nhìn thấy rằng bạn đang muốn đi vì một giai đoạn mệt mỏi chứ không phải vì một hướng đi rõ ràng. Quyết định vẫn là của bạn, nhưng ý kiến từ người hiểu mình là thông tin, không phải chướng ngại.
Đặt thời hạn cho chính quyết định ở lại
Nếu sau khi cân nhắc, bạn quyết định ở lại, hãy biến nó thành một quyết định có thời hạn. Viết ra: mình ở lại trong bao lâu, vì lý do gì, và trong thời gian đó mình sẽ làm gì để không đứng yên. Một quyết định ở lại có kế hoạch học thêm, có mốc xem lại, khác rất xa với việc ở lại vì chưa dám nghĩ tới chuyện khác.
Nếu bạn quyết định đi, hãy làm điều tương tự theo chiều ngược lại: viết ra điều bạn muốn có ở chỗ mới, mức rủi ro bạn chấp nhận, và dấu hiệu nào cho thấy cần điều chỉnh. Cả hai quyết định đều có thể đúng; điều làm chúng tốt là bạn chọn chúng một cách chủ động và theo dõi chúng.
Và nếu chưa quyết được, hãy chấp nhận rằng chưa quyết cũng là một trạng thái tạm thời hợp lệ, miễn có ngày quay lại câu hỏi. Ghi ngày đó vào sổ, thay vì để câu hỏi lơ lửng trong đầu mỗi sáng đi làm.
Câu hỏi thường gặp
Làm nhà nước ổn định mà chán thì có nên ra ngoài không?
Không có câu trả lời chung. Hãy làm rõ cái chán đến từ đâu, cân hai loại rủi ro như trong bài, và đo mức chịu rủi ro của gia đình. Nếu quyết định rời đi, cần tìm hiểu kỹ quy định về nghỉ việc với công chức, viên chức và quyền lợi liên quan từ nguồn chính thức hoặc người có chuyên môn.
Ở một chỗ quá lâu có bị đánh giá thấp khi xin việc không?
Thời gian dài ở một nơi bản thân nó không xấu; nhà tuyển dụng thường nhìn vào việc bạn đã làm được gì và học được gì trong thời gian đó. Nếu nhiều năm mà công việc gần như không đổi, bạn cần chuẩn bị để kể rõ những đóng góp và kỹ năng có giá trị ở nơi khác.
Tuổi càng cao có nên càng ưu tiên ổn định không?
Thường các nghĩa vụ tăng theo tuổi nên nhu cầu ổn định cũng tăng, nhưng điều đó tuỳ hoàn cảnh. Người đã trả xong nợ, con đã lớn, đôi khi lại có nhiều tự do để thử hơn lúc trẻ. Hãy đo bằng hoàn cảnh cụ thể của mình thay vì theo một quy tắc chung về tuổi.
Làm sao biết mình đang ở lại vì sợ hay vì thật sự muốn?
Một cách thử là tưởng tượng chỗ mới chắc chắn thành công, bạn có đi không. Nếu câu trả lời là có ngay, có thể nỗi sợ thất bại đang giữ bạn lại. Nếu bạn vẫn do dự, có thể bạn thật sự coi trọng những điều chỗ hiện tại đang cho. Phép thử này không quyết thay bạn, nhưng giúp gọi tên động cơ.
Có nên chờ đến khi được thăng chức rồi mới đi không?
Nếu mốc thăng chức rõ ràng và gần, chờ có thể giúp bạn đi với vị thế tốt hơn. Nếu mốc đó mơ hồ hoặc đã lùi nhiều lần, chờ thêm là đặt cược vào điều bạn không kiểm soát. Hãy hỏi thẳng quản lý về lộ trình và ghi lại câu trả lời.