Con cái chỉ nên quyết thay bố mẹ già ở những việc bố mẹ thật sự không còn tự quyết được, và ngay cả khi đó, câu hỏi dẫn đường vẫn là "nếu còn minh mẫn, bố mẹ sẽ chọn gì", không phải "con thấy gì là tốt". Phần lớn những năm tuổi già nằm ở vùng giữa: bố mẹ vẫn tự quyết được nhiều việc, chỉ cần con hỗ trợ thông tin, đưa đón, nhắc nhở.
Bài này giúp bạn phân biệt mức hỗ trợ với mức quyết thay, chuẩn bị từ khi bố mẹ còn khoẻ, quyết thế nào khi bố mẹ không còn nói được ý mình, và những điểm pháp lý cần hỏi luật sư. Bài viết ở mức nguyên tắc; hoàn cảnh mỗi nhà khác nhau, và những việc dính đến tài sản, giấy tờ cần người có chuyên môn xem cụ thể.
Bốn mức: từ hỗ trợ đến quyết thay
Nhiều mâu thuẫn giữa con cái và bố mẹ già bắt đầu khi con nhảy thẳng sang quyết thay ở việc bố mẹ vẫn tự lo được. Bảng dưới giúp đặt đúng mức cho từng việc.
| Mức | Bố mẹ làm gì | Con làm gì | Ví dụ giả định |
|---|---|---|---|
| Tự quyết | Quyết và làm | Không can thiệp, chỉ hỏi thăm | Ăn gì, đi thăm bạn nào, trồng cây gì |
| Quyết có hỗ trợ | Quyết | Tìm thông tin, giải thích, đưa đón | Chọn phòng khám, chọn có làm răng giả không |
| Cùng quyết | Nói mong muốn, cùng bàn | Đưa phương án, cùng chốt | Bán nhà cũ, chuyển về ở với con |
| Quyết thay | Không còn bày tỏ được ý muốn | Quyết theo điều bố mẹ sẽ chọn | Đồng ý phương án điều trị khi bố mẹ hôn mê |
Một người có thể ở các mức khác nhau với các việc khác nhau cùng lúc. Mẹ có thể vẫn tự quyết chuyện ăn uống, nhưng cần cùng quyết chuyện tiền tiết kiệm vì hay quên đã gửi ở đâu. Đánh giá theo từng việc, không theo kiểu "mẹ già rồi" cho mọi thứ.
Khi nào bố mẹ cần thêm hỗ trợ: dấu hiệu và cách nhìn
Dấu hiệu thường đến từ từ: quên trả tiền điện mấy tháng liền, bị người lạ gọi điện dụ chuyển tiền, đi lạc trên con đường quen, nấu ăn quên tắt bếp. Một lần quên không nói lên điều gì; một chuỗi lặp lại mới là tín hiệu. Khi thấy vậy, bước đầu tiên là đưa bố mẹ đi khám để bác sĩ đánh giá, vì nhiều nguyên nhân gây giảm trí nhớ có thể điều trị được, và chỉ người có chuyên môn mới phân biệt được.
Cùng lúc, cẩn thận với việc con tự kết luận bố mẹ "lẫn rồi". Một người già quyết khác ý con, chẳng hạn muốn ở lại quê một mình thay vì lên phố với con, không có nghĩa là không minh mẫn. Người lớn tuổi có quyền chọn một cuộc sống có chút rủi ro hơn nhưng đúng ý mình, giống như người trẻ vẫn chọn những việc người khác thấy mạo hiểm.
Câu hỏi phân biệt nên là: bố mẹ có hiểu thông tin về lựa chọn không, có nói ra được cái được cái mất không, và ý muốn có ổn định qua nhiều lần hỏi không. Nếu có, đó là quyết định của bố mẹ, kể cả khi con không đồng ý. Khi còn băn khoăn, hỏi ý kiến bác sĩ đang theo dõi bố mẹ.
Chuẩn bị từ khi bố mẹ còn khoẻ
Thời điểm tốt nhất để biết bố mẹ muốn gì là khi bố mẹ còn khoẻ và chưa có việc gấp. Cuộc nói chuyện này khó mở lời, nhưng nó giúp cả nhà tránh được rất nhiều tranh cãi sau này.
- Chọn dịp tự nhiên để mở lời, như sau khi một người quen của bố mẹ ốm nặng, hay khi bố mẹ tự nhắc chuyện tuổi già. Hỏi nhẹ: "nếu sau này bố mẹ yếu, bố mẹ muốn ở đâu, muốn ai chăm".
- Hỏi về những điều quan trọng với bố mẹ khi ốm: muốn ở nhà hay ở viện, muốn được biết hết về bệnh hay không, điều gì bố mẹ sợ nhất.
- Hỏi bố mẹ muốn ai là người con đại diện nói chuyện với bác sĩ khi bố mẹ không tự nói được. Nói rõ cho cả anh chị em biết lựa chọn đó.
- Ghi lại những gì bố mẹ nói, ngày nói, ai có mặt. Đọc lại cho bố mẹ nghe để bố mẹ sửa nếu chưa đúng ý.
- Rà giấy tờ quan trọng: giấy tờ nhà đất, sổ tiết kiệm, thẻ bảo hiểm y tế, giấy tờ tuỳ thân; biết nó nằm ở đâu, không cần cầm giữ.
- Hỏi luật sư hoặc công chứng viên về những việc bố mẹ có thể chuẩn bị khi còn minh mẫn, như uỷ quyền cho việc cụ thể hay lập di chúc nếu bố mẹ muốn. Đó là quyết định của bố mẹ, con không thúc ép.
Nhiều gia đình ngại vì sợ nói chuyện này là "gở". Cách mở lời nhẹ nhàng nhất là nói về mong muốn của bố mẹ, không nói về cái chết hay bệnh tật: "con muốn biết để sau này làm đúng ý bố mẹ".
Khi phải quyết thay: hai câu hỏi dẫn đường
Câu hỏi thứ nhất: nếu tỉnh táo, bố mẹ sẽ chọn gì? Trong y đức có một nguyên tắc gọi là phán đoán thay thế: người quyết thay cố gắng chọn điều người bệnh sẽ chọn, dựa trên những gì người đó từng nói, từng sống, từng coi trọng. Một người cha cả đời ghét nằm viện, từng nói muốn được ở nhà lúc cuối, thì ý đó cần được đặt lên bàn khi bàn chuyện điều trị.
Câu hỏi thứ hai: điều gì tốt nhất cho bố mẹ lúc này? Khi không biết bố mẹ sẽ chọn gì vì chưa từng nói, câu hỏi chuyển sang lợi ích tốt nhất: điều gì giúp bố mẹ bớt đau, bớt sợ, được gần người thân, được giữ phẩm giá. Câu hỏi này đặt bố mẹ ở trung tâm, không phải sự tiện lợi của con cái.
Điều không nên là câu hỏi dẫn đường. "Con sẽ thấy áy náy nếu không làm hết sức" là cảm xúc thật và cần được chăm sóc, nhưng không nên là lý do chính cho một quyết định trên cơ thể bố mẹ. "Hàng xóm sẽ nói gì" càng không.
Hỏi bác sĩ đúng câu. Ngoài hỏi phương án nào, hãy hỏi mỗi phương án sẽ làm cuộc sống hằng ngày của bố mẹ thế nào, khả năng hồi phục ra sao, và nếu người bệnh là bố mẹ của chính bác sĩ thì bác sĩ sẽ cân nhắc điều gì.
Những điểm pháp lý cần biết ở mức nguyên tắc
Theo pháp luật dân sự, mỗi người trưởng thành tự quyết các giao dịch của mình. Con cái, dù thương và chăm bố mẹ, không đương nhiên có quyền ký thay bố mẹ trong việc mua bán, rút tiền gửi hay sang tên tài sản. Muốn làm thay, cần có căn cứ pháp lý như uỷ quyền hợp lệ cho việc cụ thể, thường phải công chứng hoặc chứng thực với giao dịch tài sản.
Bộ luật Dân sự 2015 có quy định về người mất năng lực hành vi dân sự và người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi. Cả hai đều phải do toà án tuyên dựa trên kết luận giám định, và toà án xác định người giám hộ hoặc người đại diện cùng phạm vi quyền của họ. Đây là thủ tục nghiêm túc, mục đích là bảo vệ người yếu thế, không phải để con cái tiện làm giấy tờ.
Một điểm hay bị bỏ qua: uỷ quyền lập khi bố mẹ còn minh mẫn có thể chấm dứt khi người uỷ quyền mất năng lực hành vi dân sự, tuỳ trường hợp. Vì vậy, nếu gia đình thấy dấu hiệu sớm, nên hỏi luật sư ngay để biết cách chuẩn bị phù hợp. Với quyết định y tế, bệnh viện sẽ hỏi người thân theo quy định khi người bệnh không tự bày tỏ được ý chí; anh chị em nên thống nhất trước ai là người nói chuyện với bác sĩ.
Anh chị em bất đồng khi quyết thay bố mẹ
Quyết thay bố mẹ hiếm khi là việc của một người. Khi anh chị em có ý khác nhau, vài nguyên tắc giúp giữ hoà khí:
- Đặt ghi chép mong muốn của bố mẹ lên trước mọi ý kiến cá nhân. Ai có thông tin bố mẹ từng nói gì thì đưa ra, kèm hoàn cảnh lúc nói.
- Người ở gần chăm hằng ngày thường biết rõ tình trạng thật nhất; người ở xa nên nghe họ trước khi đề xuất.
- Người ở xa thường thấy được điều người ở gần đã quen mắt. Người ở gần nên nghe họ, không coi là bị chê.
- Cùng nghe bác sĩ một lần, có thể gọi video để anh chị em ở xa tham gia, thay vì mỗi người nghe lại qua lời kể.
- Tách chuyện chăm sóc khỏi chuyện tài sản. Bàn chuyện chữa bệnh mà lẫn chuyện nhà đất là cách nhanh nhất làm anh em nghi nhau.
- Khi bất đồng gay gắt về tài sản hay giấy tờ, mời luật sư giải thích quyền và nghĩa vụ cho tất cả cùng nghe.
Người quyết thay thường mang cảm giác nặng nề lâu dài, nhất là với quyết định cuối đời. Nếu bạn là người đó và thấy mất ngủ, day dứt kéo dài, nói chuyện với chuyên gia tư vấn tâm lý là việc nên làm, không phải dấu hiệu yếu đuối.
Giữ phẩm giá của bố mẹ trong từng việc nhỏ
Phần lớn những lần quyết thay không phải quyết định lớn ở bệnh viện, mà là việc nhỏ mỗi ngày: thu chìa khoá xe máy, giữ thẻ ngân hàng, đổi tủ quần áo. Ở những việc nhỏ này, cách làm quan trọng như việc làm. Thu chìa khoá xe mà không nói lời nào khiến người cha thấy mình bị tước quyền; ngồi xuống giải thích, hỏi bố muốn đi đâu thì con sắp xếp đưa, giữ được lòng tự trọng của bố.
Để lại cho bố mẹ những lựa chọn còn làm được. Mẹ không còn tự đi chợ xa được thì vẫn chọn món cho bữa cơm; bố không còn tự quản tiền tiết kiệm thì vẫn được biết số dư và được hỏi khi chi khoản lớn. Mỗi lựa chọn nhỏ được giữ lại là một phần con người bố mẹ được giữ lại.
Và khi phải nói với bố mẹ về một quyết định con đã làm thay, nói thật, nói từ từ, ở mức bố mẹ hiểu được. Người già nhận ra khi bị giấu, và bị giấu thường đau hơn chính tin không vui.
Câu hỏi thường gặp
Bố mẹ còn minh mẫn nhưng chọn điều con thấy rủi ro thì con có quyền ngăn không?
Nếu bố mẹ còn hiểu và cân nhắc được lựa chọn, đó là quyền của bố mẹ. Con vẫn nên nói rõ nỗi lo, đưa thông tin, đề xuất cách giảm rủi ro như lắp chuông báo hay gọi điện mỗi ngày, nhưng không có quyền ép. Trường hợp nguy hiểm tức thời đến tính mạng thì gọi 115.
Ai trong anh chị em nên là người đại diện nói chuyện với bác sĩ?
Tốt nhất là người bố mẹ chọn khi còn khoẻ. Nếu bố mẹ chưa chọn, anh chị em nên thống nhất một người, thường là người gần và nắm tình trạng rõ nhất, và người đó có trách nhiệm báo lại đầy đủ cho các anh chị em khác.
Có nên giấu bố mẹ về bệnh nặng của chính bố mẹ không?
Nhiều gia đình Việt có thói quen giấu để bố mẹ khỏi buồn. Nhưng nếu bố mẹ từng nói muốn được biết, giấu là đi ngược mong muốn đó. Nên báo tin từ từ, cùng bác sĩ, và hỏi bố mẹ muốn biết đến mức nào. Bác sĩ thường có kinh nghiệm hỗ trợ những cuộc nói chuyện như vậy.
Con có được tự rút tiền tiết kiệm của bố mẹ để chữa bệnh cho bố mẹ không?
Về nguyên tắc, tiền gửi đứng tên ai thì người đó hoặc người được uỷ quyền hợp lệ mới rút được. Nếu bố mẹ không còn tự làm được giấy tờ, cần hỏi luật sư về cách hợp pháp, như thủ tục liên quan đến người giám hộ hoặc người đại diện do toà án xác định.
Làm sao để cuộc nói chuyện về tuổi già với bố mẹ bớt nặng nề?
Bắt đầu từ câu hỏi về mong muốn hằng ngày trước, như bố mẹ muốn sống ở đâu, muốn ai ở gần, rồi mới tới chuyện ốm đau. Chia làm nhiều lần, không dồn vào một buổi. Có thể dùng chuyện của người quen làm cớ mở lời tự nhiên hơn.
Quyết thay rồi mà vẫn day dứt mãi thì làm sao?
Day dứt là phản ứng bình thường của người thương. Nhìn lại quyết định dựa trên thông tin lúc đó, không phải điều biết sau này, thường giúp nhẹ lòng hơn. Nếu cảm giác này kéo dài, ảnh hưởng ăn ngủ, công việc, nên gặp chuyên gia tư vấn tâm lý.