Phần lớn quyết định khó trở nên khó không phải vì thiếu lựa chọn, mà vì ta chưa rõ mình đang dùng thước đo nào để chọn. Khi không biết mình coi trọng điều gì, mọi phương án đều có vẻ vừa hay vừa dở, và ý kiến của người khác dễ lấp vào chỗ trống. Biết rõ ba bốn điều mình thật sự coi trọng là bước làm cho bảng cân nhắc, ma trận hay bất kỳ kỹ thuật nào khác có ý nghĩa.
Bài này đưa ra năm bài tập ngắn để tìm điều mình coi trọng, cách tách mong muốn của chính mình khỏi kỳ vọng của gia đình và xã hội, cách xếp thứ tự khi hai điều quan trọng đá nhau, và cách biến những chữ chung chung như “ổn định”, “tự do”, “gia đình” thành tiêu chí cụ thể chấm được. Không có danh sách giá trị đúng hay sai; điều quan trọng là danh sách đó là của bạn.
Vì sao nên tìm tiêu chí trước khi nhìn vào các lựa chọn
Khi bạn nhìn các lựa chọn trước, đầu óc tự động tìm lý do để thích cái này, ghét cái kia, rồi mới dựng lên tiêu chí để biện minh. Ví dụ, nếu bạn đã mê một căn hộ có ban công đẹp, bạn sẽ thấy “không gian sống thoáng đãng” bỗng trở thành điều quan trọng nhất, dù trước đó bạn chưa từng nghĩ về nó.
Làm ngược lại, tìm tiêu chí trước, giúp bạn giữ được thước đo ổn định. Khi đã viết ra rằng ba điều quan trọng nhất của mình là gần trường của con, không phải lo tiền mỗi cuối tháng, và có chỗ cho bố mẹ đến ở lâu ngày, thì ban công đẹp vẫn là điểm cộng, nhưng không lấn át được những điều đã định.
Tìm tiêu chí trước còn có lợi khi bàn với người khác. Thay vì tranh luận nên chọn phương án nào, cả nhà bàn điều gì quan trọng. Cuộc nói chuyện đó thường dễ đồng thuận hơn, và khi đã thống nhất thước đo, việc chọn phương án thường nhanh hơn nhiều.
Một lợi ích nữa ít ai nghĩ tới: danh sách điều mình coi trọng dùng được cho nhiều quyết định chứ không chỉ một. Khi đã làm kỹ một lần, những lần sau bạn chỉ cần lấy ra, xem có cần sửa gì cho hợp giai đoạn hiện tại, rồi dùng ngay. Công sức bỏ ra một buổi tối có thể đỡ cho bạn nhiều tháng phân vân về sau.
Năm bài tập ngắn để tìm điều mình coi trọng
Nhìn lại hai quyết định cũ. Nghĩ về một quyết định trong quá khứ mà bạn thấy tự hào, và một quyết định bạn tiếc. Với mỗi cái, hỏi: điều gì ở đó làm mình hài lòng hoặc day dứt. Những điều lặp lại qua nhiều quyết định thường là thứ bạn coi trọng thật, chứ không phải thứ bạn nghĩ mình nên coi trọng.
Tả một ngày bình thường mà mình muốn sống. Không phải ngày nghỉ, không phải ngày đặc biệt, mà là một ngày thứ Ba bình thường sau vài năm nữa. Mấy giờ dậy, đi đâu, làm gì, với ai, tối ra sao. Bức tranh đó nói nhiều về điều bạn coi trọng hơn mọi danh sách trừu tượng.
Để ý điều làm mình bực bội nhất. Sự bực bội thường là dấu hiệu một điều mình coi trọng đang bị đụng tới. Ai bực nhất khi bị kiểm soát từng giờ có thể coi trọng sự tự chủ. Ai bực nhất khi phải trễ bữa tối với gia đình có thể coi trọng thời gian bên người thân.
Hỏi nếu tiền không phải vấn đề, mình sẽ đổi gì. Câu hỏi này giúp tách điều bạn thật sự muốn khỏi điều bạn đang làm chỉ vì cần tiền. Nó không có nghĩa tiền không quan trọng, mà để thấy phần còn lại khi tạm gác tiền sang một bên.
Hỏi một người hiểu mình. Hỏi họ: theo họ, điều gì mình hay chọn khi phải đánh đổi. Người ngoài đôi khi thấy những mẫu lặp lại mà bạn không thấy, vì họ nhìn hành động của bạn, còn bạn nhìn ý định của mình.
Tách mong muốn của mình khỏi kỳ vọng của người khác
Trong văn hoá gia đình Việt, rất nhiều điều “quan trọng” được truyền lại từ bố mẹ, họ hàng, bạn bè: phải ổn định, phải có nhà, phải ở gần bố mẹ, phải có công việc người ta nhìn vào thấy được. Có những điều bạn thật sự đồng ý, có những điều bạn chỉ mang theo vì quen. Không cần gạt bỏ kỳ vọng của người khác, nhưng cần biết điều nào là của mình.
Một cách kiểm tra đơn giản là với mỗi điều trong danh sách, tự hỏi: nếu không ai biết mình chọn gì, mình có vẫn coi trọng điều này không. Nếu có, đó là của bạn. Nếu bạn chỉ coi trọng nó vì sợ người khác đánh giá, hãy ghi nó sang một cột khác với tên “điều người khác mong”. Cột đó vẫn có giá trị, vì làm người thân thất vọng là một cái giá thật, nhưng nó nên được cân như một cái giá, không phải như điều bạn mong muốn.
Cũng có trường hợp ngược lại: bạn coi trọng việc làm bố mẹ vui, và đó thật sự là giá trị của bạn chứ không phải áp lực. Khi đó nó xứng đáng nằm trong danh sách chính. Không ai có quyền nói bạn sai khi chọn gia đình làm điều quan trọng nhất; điều cần là bạn chọn nó một cách tỉnh táo.
Biến chữ chung chung thành tiêu chí chấm được
Những từ như “ổn định”, “tự do”, “gia đình” rất dễ viết nhưng khó dùng để so sánh. Bảng dưới là ví dụ giả định cách dịch chúng thành điều đo được. Bạn sẽ có cách dịch khác tuỳ hoàn cảnh.
| Chữ chung chung | Với một người có thể nghĩa là | Tiêu chí chấm được |
|---|---|---|
| Ổn định | Không lo thiếu tiền những tháng có chuyện bất ngờ | Có quỹ dự phòng đủ sống vài tháng; thu nhập không dao động quá lớn giữa các tháng |
| Tự do | Tự quyết giờ giấc, không bị theo dõi từng việc | Tự sắp được ít nhất nửa thời gian làm việc trong tuần |
| Gia đình | Ăn tối cùng nhau, có mặt ở những dịp quan trọng của con | Ít nhất năm bữa tối mỗi tuần ở nhà; không vắng dịp họp phụ huynh, sinh nhật |
| Phát triển | Học được điều mới, không làm mãi một việc | Mỗi năm học thêm được ít nhất một kỹ năng dùng được trong việc |
| Sức khoẻ | Ngủ đủ, có thời gian vận động | Ngủ từ bảy tiếng trở lên phần lớn các đêm; vận động ba buổi mỗi tuần |
Khi tiêu chí đã đo được, bạn có thể đặt từng lựa chọn bên cạnh và hỏi: lựa chọn này giúp mình đạt tiêu chí đó đến đâu. Câu trả lời rõ ràng hơn nhiều so với hỏi “lựa chọn này có ổn định không”.
Xếp thứ tự khi hai điều quan trọng đá nhau
Quyết định khó thường là lúc hai điều bạn coi trọng kéo về hai phía, như tự do và ổn định, hay phát triển bản thân và thời gian cho gia đình. Một cách xếp thứ tự:
- Viết các điều mình coi trọng lên những mảnh giấy nhỏ riêng biệt, mỗi mảnh một điều.
- Lấy hai mảnh bất kỳ, tự hỏi: nếu trong ba năm tới chỉ được giữ một, mình giữ cái nào. Đặt cái được giữ lên trên.
- Lặp lại với các cặp khác cho đến khi có thứ tự tương đối.
- Nhìn ba mảnh trên cùng. Đọc to chúng lên và tự hỏi có thấy đúng không. Nếu thấy gợn, đổi chỗ và thử lại.
- Ghi chú cạnh thứ tự: thứ tự này cho giai đoạn nào của đời mình. Thứ tự lúc con còn nhỏ có thể khác lúc con đã lớn.
Bước cuối rất quan trọng. Điều mình coi trọng không cố định suốt đời; nó thay đổi theo giai đoạn. Một người hai mươi lăm tuổi có thể đặt phát triển lên trên ổn định, mười năm sau khi có con nhỏ thì ngược lại. Không có gì mâu thuẫn ở đó. Điều cần là thứ tự phù hợp với giai đoạn bạn đang sống.
Những dấu hiệu danh sách của bạn chưa thật
Sau khi viết, đọc lại danh sách và để ý các dấu hiệu sau. Chúng không có nghĩa bạn sai, mà là chỗ nên nghĩ thêm.
- Danh sách có mười điều trở lên, và điều nào cũng “rất quan trọng”.
- Mọi điều trong danh sách đều nghe hay, không có điều nào hơi ích kỷ hay khó nói ra, như muốn được người khác công nhận.
- Danh sách giống hệt điều bố mẹ hay nói, và bạn chưa từng tự hỏi mình có đồng ý không.
- Hành động hằng ngày của bạn đi ngược hẳn danh sách mà bạn không thấy khó chịu gì.
- Bạn thấy nhẹ nhõm khi viết ra một điều, nhưng lại gạch nó đi vì sợ người khác đọc thấy.
Danh sách thật thường có ít điều hơn, có vài điều không đẹp đẽ lắm, và có khi khiến bạn hơi ngạc nhiên. Hãy giữ nó ở dạng nháp, sửa dần qua vài tuần, chứ không cần hoàn hảo ngay lần đầu.
Dùng danh sách này cho quyết định đang trước mặt
Khi đã có ba đến năm điều mình coi trọng, xếp theo thứ tự và đã dịch thành tiêu chí đo được, bạn có thể dùng chúng trực tiếp. Với câu hỏi có hai đáp án, mỗi điều trở thành một hướng để nghĩ ưu nhược. Với ba lựa chọn trở lên, chúng trở thành các hàng trong ma trận, và thứ tự của chúng gợi ý trọng số.
Một cách dùng nhanh hơn, hợp với quyết định cỡ vừa, là chỉ hỏi một câu cho mỗi lựa chọn: lựa chọn này giúp hay làm hại điều quan trọng nhất của mình. Nếu một phương án làm hại điều đứng đầu danh sách, bạn cần một lý do rất mạnh mới nên chọn nó. Câu hỏi đơn giản này loại được khá nhiều phương án trông hấp dẫn nhưng không hợp với mình.
Cuối cùng, giữ danh sách ở chỗ dễ thấy và xem lại mỗi năm một lần, hoặc mỗi khi đời sống có thay đổi lớn như cưới, sinh con, bố mẹ già yếu đi. Danh sách được cập nhật đúng lúc sẽ giúp những quyết định sau của bạn nhanh và nhẹ hơn nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cần biết mình coi trọng gì trước khi ra quyết định?
Vì khi chưa có thước đo, bạn dễ bị cuốn theo điểm nổi bật của từng lựa chọn hoặc theo ý kiến người khác. Biết trước ba bốn điều mình coi trọng giúp bạn giữ thước đo ổn định, so các phương án công bằng hơn và bàn với người thân dễ đồng thuận hơn.
Làm sao phân biệt điều mình muốn với điều người khác mong?
Hỏi: nếu không ai biết mình chọn gì, mình có vẫn coi trọng điều này không. Nếu có, đó là của bạn. Nếu không, ghi nó vào cột điều người khác mong và cân nó như một cái giá, vì làm người thân thất vọng cũng là cái giá thật.
Danh sách điều mình coi trọng nên dài bao nhiêu?
Ba đến năm điều là vừa để dùng khi quyết định. Bạn có thể viết ra nhiều hơn lúc đầu, nhưng sau đó nên xếp thứ tự và giữ lại những điều đứng đầu. Danh sách quá dài khiến mọi điều đều quan trọng ngang nhau và mất tác dụng.
Điều mình coi trọng có thay đổi theo thời gian không?
Có, và đó là điều bình thường. Thứ tự ưu tiên lúc còn độc thân, lúc có con nhỏ và lúc bố mẹ già yếu thường khác nhau. Hãy ghi rõ danh sách của mình áp dụng cho giai đoạn nào và xem lại mỗi năm hoặc khi đời sống có thay đổi lớn.
Nếu hai điều mình coi trọng mâu thuẫn nhau thì sao?
Hãy xếp thứ tự bằng cách so từng cặp: nếu trong ba năm tới chỉ giữ được một, mình giữ cái nào. Sau đó tìm phương án đáp ứng điều đứng đầu mà vẫn giữ được một phần điều thứ hai, thay vì cố đạt trọn vẹn cả hai.
Có nên để bố mẹ hay vợ chồng góp ý vào danh sách của mình không?
Nên hỏi để nghe họ thấy mình hay chọn gì khi phải đánh đổi, vì người ngoài nhìn hành động của bạn rõ hơn. Nhưng danh sách cuối cùng là của bạn. Với quyết định chung của gia đình, mỗi người có danh sách riêng rồi đặt cạnh nhau để tìm điểm chung.