Khi một người trong nhà muốn liều còn người kia muốn chắc, cách thoát khỏi vòng cãi là thôi tranh luận ai đúng, mà cùng trả lời ba câu: nhà mình chịu được mất tối đa bao nhiêu, phần nào đem thử và phần nào giữ nguyên, và đến điểm nào thì dừng. Ba câu đó biến một cuộc đấu tính cách thành một kế hoạch có giới hạn.
Những việc hay làm lộ ra khác biệt này: một người muốn nghỉ việc để tự làm, muốn chuyển ngành, muốn dồn tiền tiết kiệm mở cửa hàng, muốn chuyển cả nhà đi nơi khác vì một cơ hội chưa chắc. Bài này không khuyên ai nên liều hay nên giữ, không bàn sản phẩm tài chính hay khoản vay cụ thể. Bài giúp hai người hiểu vì sao mình nhìn rủi ro khác nhau và cùng dựng một khuôn để quyết. Số tiền trong bài là ví dụ giả định, số tròn.
Mức chịu rủi ro đến từ đâu
Không ai sinh ra đã liều hay đã chắc. Mức chịu rủi ro của mỗi người được hình thành từ những gì người đó đã trải qua: lớn lên trong nhà từng vỡ nợ thì sợ nợ; từng thấy bố mẹ bám một công việc cả đời mà không vui thì sợ sự đứng yên. Một người từng mất việc đột ngột có thể coi một khoản tiết kiệm dày là lẽ sống; người khác chưa từng thiếu thốn có thể thấy khoản đó là tiền nằm im.
Vị trí trong gia đình cũng ảnh hưởng. Người lo phần lớn chi tiêu hằng ngày cảm nhận rủi ro khác người không cầm sổ. Người ở nhà chăm con, phụ thuộc thu nhập của người kia, thường thận trọng hơn với những quyết định có thể làm mất thu nhập đó, và sự thận trọng ấy có lý do rất thật.
Cũng có một xu hướng chung ở con người: nỗi đau khi mất một khoản thường nặng hơn niềm vui khi được một khoản tương đương. Daniel Kahneman và Amos Tversky mô tả hiện tượng này trong lý thuyết triển vọng công bố năm 1979. Mức độ của nó khác nhau giữa người này với người kia, và chính sự khác nhau đó làm vợ chồng nhìn cùng một cơ hội thành hai bức tranh. Hiểu như vậy giúp mỗi người bớt nghĩ người kia nhát hay liều, mà thấy đó là hai cách cân khác nhau.
Người muốn liều và người muốn chắc đều đang bảo vệ điều gì đó
Người muốn liều thường bảo vệ cơ hội và ý nghĩa. Họ sợ mười năm sau nhìn lại và tiếc vì không thử. Họ thấy đứng yên cũng là một rủi ro: rủi ro chán việc, rủi ro tụt lại. Khi bị gọi là liều, họ cảm thấy ước muốn của mình bị coi nhẹ.
Người muốn chắc thường bảo vệ sự ổn định cho cả nhà. Họ nghĩ tới tiền học của con, tiền thuốc của bố mẹ, những tháng không có thu nhập. Khi bị gọi là nhát, họ cảm thấy công lo toan của mình không được nhìn thấy.
Cả hai đều cần người kia. Một nhà toàn người liều dễ đi quá xa; một nhà toàn người chắc dễ bỏ lỡ. Khác biệt này, khi được dùng đúng, giúp quyết định cân bằng hơn: người liều đẩy cả nhà nhìn thấy cơ hội, người chắc giúp vẽ đường lui.
Câu nói nên tránh. "Anh lúc nào cũng mơ mộng" hay "em lúc nào cũng sợ" biến một khác biệt trong cách cân thành lời phán về con người. Thay bằng "mình đang cân hai thứ khác nhau, mình thử viết ra từng thứ".
Dựng khuôn chung: sàn an toàn, phần thử, điểm dừng
Khuôn này giúp người muốn liều có chỗ để thử, còn người muốn chắc có một mức sàn không bị đụng tới. Hai người làm cùng nhau, viết ra giấy.
- Xác định sàn an toàn. Cùng trả lời: dù chuyện gì xảy ra, nhà mình phải giữ được gì? Ví dụ giả định: đủ chi tiêu thiết yếu trong một khoảng thời gian cả hai thấy yên tâm, tiền học của con, không đụng tới nhà đang ở. Phần này không đem thử.
- Xác định phần đem thử. Ngoài sàn an toàn, phần nào có thể dành cho việc mới: một khoản tiền, một khoảng thời gian, một phần thu nhập.
- Chia thành bước nhỏ. Thay vì nghỉ việc ngay để mở cửa hàng, thử bán vào cuối tuần ba tháng; thay vì chuyển cả nhà, một người đi trước làm thử.
- Định trước điểm dừng. Viết ra: nếu sau sáu tháng chưa đạt mức này, hoặc đã dùng hết phần đem thử, thì dừng hoặc bàn lại. Điểm dừng đặt khi còn bình tĩnh dễ giữ hơn điểm dừng nghĩ ra lúc đang lỗ.
- Định trước điểm tiến. Nếu thử tốt, đến mức nào thì đi bước lớn hơn. Người muốn chắc cũng cần biết khi nào mình sẽ đồng ý đi tiếp.
- Hẹn những mốc xem lại. Mỗi tháng hay mỗi quý ngồi lại nhìn số thật, không nhìn hi vọng.
Điểm dừng là phần người muốn chắc cần nhất, điểm tiến là phần người muốn liều cần nhất. Có cả hai, mỗi người đều thấy nỗi lo của mình được đưa vào kế hoạch.
Câu hỏi giúp hai người nhìn cùng một rủi ro
Khi bàn một cơ hội cụ thể, hai người có thể cùng đi qua những câu hỏi dưới đây, mỗi người trả lời riêng rồi so.
| Câu hỏi | Giúp làm rõ điều gì |
|---|---|
| Nếu mọi thứ hỏng hết, nhà mình sống thế nào trong một năm? | Kịch bản xấu nhất có chịu được không, hay sẽ đụng sàn an toàn |
| Quyết định này đảo ngược được không, mất bao lâu, tốn gì? | Đi thử có rút lại được, hay một khi đi là không quay lại |
| Nếu không làm, năm năm sau mình tiếc điều gì? | Giá của việc đứng yên, thứ người muốn chắc hay bỏ qua |
| Thông tin nào mình đang thiếu? | Có thể tìm thêm trước khi quyết, thay vì cãi bằng phỏng đoán |
| Ai gánh phần việc nhiều nhất nếu làm? | Người gánh nhiều có đồng ý gánh không |
| Có cách nào thử nhỏ hơn không? | Mở đường cho bước đầu rủi ro thấp |
Câu hỏi về việc đảo ngược đặc biệt hữu ích. Rất nhiều việc nghe như rủi ro lớn nhưng thật ra có thể rút lại trong vài tháng với cái giá chịu được; ngược lại, có những việc nghe nhỏ nhưng một khi làm là khó gỡ. Phân biệt rõ hai loại giúp người muốn chắc yên tâm với loại thứ nhất và giúp người muốn liều thận trọng với loại thứ hai.
Tiền và nợ: nguyên tắc chung, không phải lời khuyên
Nhiều quyết định liều dính tới tiền: dồn tiết kiệm, vay mượn, thế chấp tài sản. Ở mức nguyên tắc, khoản vay nào cũng nên được đo bằng khả năng trả trong kịch bản xấu, không phải kịch bản tốt. Câu hỏi đúng không phải "nếu thành công thì trả dễ", mà "nếu thất bại thì nhà mình có trả nổi từ thu nhập còn lại không, và trả trong bao lâu".
Một nguyên tắc thận trọng nhiều gia đình chọn là không đem tài sản đang ở, hay khoản dành cho việc học của con, vào phần thử. Một nguyên tắc khác là không vay từ người thân cho việc mà vợ chồng chưa thống nhất, vì khi có chuyện, áp lực không chỉ là tiền mà còn là tình cảm họ hàng. Đây là những gợi ý để bàn, không phải luật; mỗi nhà tự cân theo hoàn cảnh.
Với quyết định dính tới hợp đồng vay, thế chấp, góp vốn với người khác, hai vợ chồng nên cùng hiểu điều khoản trước khi ký, và hỏi luật sư hay người có chuyên môn nếu chưa rõ. Tài sản chung của vợ chồng có quy định riêng về việc ai được định đoạt; một người tự ý đem tài sản chung đi thế chấp có thể gặp vướng mắc pháp lý, chưa kể vướng mắc trong nhà.
Ví dụ giả định: chuyện mở tiệm bánh của nhà anh Sơn
Chị Hoa làm kế toán, thu nhập đều; anh Sơn làm nhân viên kinh doanh, muốn nghỉ để mở tiệm bánh, việc anh làm thêm cuối tuần đã ba năm và bán khá. Chị Hoa lo: con đang học lớp ba, nhà còn khoản trả góp. Mỗi lần nhắc là một lần cãi, anh thấy chị không tin anh, chị thấy anh không nghĩ cho con.
Khi ngồi dựng khuôn, hai người thống nhất sàn an toàn: khoản tiết kiệm đủ chi tiêu thiết yếu một thời gian cả hai thấy yên tâm, cộng tiền học của con năm tới, không đụng tới. Phần đem thử là một khoản tròn giả định, ba trăm triệu đồng, cùng thời gian một năm. Anh Sơn chưa nghỉ việc ngay mà xin giảm giờ làm, thuê một quầy nhỏ bán thử ba tháng.
Điểm dừng được ghi: nếu hết phần đem thử, hoặc sau một năm doanh thu chưa đủ trả chi phí của tiệm, thì đóng tiệm và anh đi làm lại toàn thời gian. Điểm tiến cũng được ghi: nếu sáu tháng liền tiệm tự nuôi được mình, anh nghỉ hẳn công việc cũ. Chị Hoa nói sau buổi đó chị ngủ được, không phải vì tin tiệm sẽ thành công, mà vì biết nếu không thành thì nhà vẫn đứng vững.
Khi việc thử không như mong muốn
Phần lớn thử nghiệm không đi đúng kế hoạch ban đầu. Cách hai người cư xử lúc đó quyết định việc thử lần sau có xảy ra không:
- Quay về điểm dừng đã ghi. Nếu đã chạm, dừng như đã hứa, kể cả khi người muốn liều tin chỉ cần thêm một tháng. Nếu muốn thêm, bàn lại như một quyết định mới, có điểm dừng mới.
- Người muốn chắc tránh câu "đã bảo rồi". Việc thử đã được hai người cùng đồng ý, trong giới hạn hai người cùng đặt.
- Người muốn liều ghi nhận cái giá người kia đã chịu: những tháng lo lắng, những việc phải gánh thêm.
- Cùng viết ra điều học được: thông tin nào giờ mới có, giả định nào sai. Lần sau thử khác đi, không phải không bao giờ thử nữa.
- Nếu áp lực tiền bạc làm một người mất ngủ, lo âu kéo dài, đó là lúc nên tìm chuyên gia tư vấn, không chỉ cố chịu.
Một việc thử dừng đúng điểm dừng không phải thất bại của kế hoạch; đó là kế hoạch đã chạy đúng như thiết kế. Hiểu như vậy, người muốn chắc sẽ dễ đồng ý cho lần thử tiếp theo hơn, vì biết giới hạn được tôn trọng.
Câu hỏi thường gặp
Người muốn liều có nên làm trước rồi báo sau cho đỡ tranh cãi?
Không nên với việc chạm tới tài chính chung hay cuộc sống cả nhà. Làm trước báo sau có thể tránh một cuộc cãi lúc đầu, nhưng làm mất lòng tin lâu dài. Người kia sẽ thấy mình không còn là người cùng quyết, và lần sau mọi đề xuất đều bị nghi ngờ.
Người muốn chắc có nên luôn có quyền phủ quyết không?
Phủ quyết vô điều kiện dễ làm người kia thấy ước muốn của mình không bao giờ có chỗ. Thay vì phủ quyết, người muốn chắc nên đặt sàn an toàn và điểm dừng; trong giới hạn đó, người kia được thử. Như vậy cả hai đều có tiếng nói.
Mức chịu rủi ro có thay đổi theo thời gian không?
Có. Nó thường đổi theo hoàn cảnh: có con nhỏ, bố mẹ già yếu, có khoản tiết kiệm dày hơn hay mỏng đi. Vì vậy nên xem lại sàn an toàn và phần đem thử mỗi khi nhà có thay đổi lớn, không giữ con số cũ mãi.
Có nên nhờ người ngoài đánh giá ý tưởng của người muốn liều?
Có, nếu người đó có hiểu biết trong lĩnh vực và không có quyền lợi trong việc. Góp ý từ người ngoài giúp cả hai bớt nhìn bằng cảm xúc. Nhưng quyết định cuối vẫn là của hai vợ chồng, theo khuôn sàn an toàn và điểm dừng đã đặt.
Một người muốn nghỉ việc ổn định để tự làm, người kia phản đối thì bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu từ việc tách hai câu hỏi: ước muốn tự làm có thật và đáng thử không, và cách thử nào giữ được sàn an toàn. Thường có cách thử nhỏ trước khi nghỉ hẳn, như làm ngoài giờ vài tháng. Danh mục nghỉ việc, chuyển việc của trang có bài riêng về quyết định này.
Nếu hai người cãi nhau mãi về tiền, có phải là dấu hiệu không hợp nhau?
Khác biệt về tiền và rủi ro rất phổ biến, không tự nó nói lên hai người không hợp. Điều đáng chú ý là cách hai người xử lý khác biệt: có nghe nhau, có đặt được khuôn chung không. Nếu mỗi lần bàn đều thành cãi to, nên tìm đến chuyên gia tư vấn hôn nhân gia đình.