Khi cân nhắc mua nhà hay mua xe, người ta tính tiền rất kỹ nhưng hay bỏ qua bốn thứ cũng phải trả: thời gian chăm sóc tài sản, sự linh hoạt bị giảm, nỗi lo thường trực và những thay đổi trong quan hệ với người xung quanh. Bốn thứ này không có trong bảng báo giá, nhưng chúng quyết định bạn sống với tài sản đó dễ chịu hay nặng nề.
Bài này giúp bạn gọi tên từng loại cái giá ngoài tiền, ước lượng chúng theo giờ và theo mức độ, rồi đưa vào bảng cân nhắc bên cạnh các con số tài chính. Mục đích không phải để ngăn bạn mua, mà để bạn mua với đầy đủ thông tin. Ví dụ trong bài là người giả định.
Vì sao cái giá ngoài tiền hay bị bỏ qua
Tiền có con số, còn thời gian và nỗi lo thì không. Khi đặt hai phương án cạnh nhau, đầu óc tự động bám vào thứ đo được, rồi coi phần còn lại là chuyện nhỏ. Thêm vào đó, lúc cân nhắc mua là lúc ta hình dung tài sản ở trạng thái đẹp nhất: căn nhà mới sơn, chiếc xe vừa nhận. Ta ít hình dung cảnh mái dột vào đêm mưa, xe bị quẹt trong bãi, hay phải xin nghỉ nửa ngày để chờ thợ.
Một lý do nữa là những cái giá này rải đều theo thời gian. Mỗi lần chỉ mất một buổi sáng, một cuộc gọi, một chút bực mình. Riêng lẻ thì không đáng kể, nhưng cộng qua năm năm, mười năm thì thành một phần đáng kể của đời sống. Người đã sở hữu nhà, xe nhiều năm thường nói câu "lúc mua đâu có nghĩ tới mấy chuyện này". Họ không hối hận vì đã mua, mà tiếc vì đã không chuẩn bị tinh thần và thời gian cho những việc ấy từ đầu.
Không phải ai cũng thấy những cái giá này nặng như nhau. Có người thích tự tay sửa nhà, coi đó là thú vui cuối tuần. Có người thấy mỗi lần gọi thợ là một lần mệt. Vì vậy bước đầu tiên là biết mình thuộc kiểu nào, chứ không phải nghe theo cảm nhận của người khác.
Bốn loại cái giá ngoài tiền
Thời gian chăm sóc. Nhà cần sửa chữa, vệ sinh sâu, kiểm tra điện nước, làm việc với ban quản lý hay hàng xóm. Xe cần bảo dưỡng, đăng kiểm, rửa, xử lý va quẹt và bảo hiểm. Mỗi việc cần ai đó bỏ thời gian, thường là ngày cuối tuần hoặc xin nghỉ.
Sự linh hoạt bị giảm. Khi thuê nhà và không có xe riêng, bạn đổi chỗ ở, đổi việc, đổi thành phố dễ hơn. Sở hữu tài sản lớn làm mỗi thay đổi kéo theo thêm việc phải giải quyết: bán, cho thuê, gửi người trông. Có những cơ hội bạn sẽ ngần ngại hơn vì vướng tài sản.
Nỗi lo thường trực. Lo nhà bị thấm khi đi xa, lo xe bị trầy khi đỗ ngoài đường, lo giá trị tài sản lên xuống, lo khoản nợ đi kèm. Với người hay lo, đây có thể là cái giá lớn nhất, và nó không biến mất sau khi trả hết nợ.
Quan hệ thay đổi. Có xe thì người thân nhờ chở, nhờ mượn. Có nhà thì họ hàng lên thành phố muốn ở nhờ, hàng xóm có chuyện tranh chấp ranh giới, tiếng ồn. Những chuyện này không xấu, nhưng cần bạn có cách ứng xử, và đôi khi phải nói lời từ chối khó.
Ước lượng thời gian chăm sóc theo giờ mỗi năm
Biến cái giá thời gian thành con số giúp bạn so sánh dễ hơn. Ví dụ giả định cho một gia đình ở Khánh Hoà đang cân nhắc mua nhà riêng thay vì tiếp tục thuê căn hộ:
- Liệt kê mọi việc thường gặp khi sở hữu: vệ sinh máng nước, sơn sửa, gọi thợ điện nước, làm giấy tờ, gặp ban quản lý, xử lý hàng xóm, dọn sân.
- Ước lượng mỗi việc mất bao nhiêu giờ mỗi lần và bao nhiêu lần mỗi năm. Hỏi người quen đang sở hữu loại nhà tương tự để có số sát hơn.
- Cộng lại. Giả sử ra khoảng tám mươi giờ mỗi năm, tức hơn mười ngày làm việc.
- Ghi rõ ai trong nhà sẽ nhận phần lớn số giờ đó. Nếu một người gánh gần hết, hỏi người đó có sẵn lòng không.
- So với phương án còn lại. Khi thuê căn hộ, phần lớn việc sửa chữa lớn thuộc chủ nhà; số giờ có thể chỉ còn một phần nhỏ.
Con số tám mươi giờ không nói bạn nên hay không nên mua. Nó chỉ làm cho một cái giá vốn vô hình trở nên rõ ràng, để cả nhà quyết với đôi mắt mở. Có gia đình thấy tám mươi giờ là hoàn toàn chấp nhận được để có nhà riêng; có gia đình nhận ra họ không có thời gian đó.
Sự linh hoạt: thứ chỉ thấy giá trị khi mất
Sự linh hoạt là khả năng thay đổi hướng đi mà không phải trả giá quá đắt. Người trẻ chưa có gia đình thường có nhiều linh hoạt nhất, nhưng cũng ít nhận ra giá trị của nó nhất. Cho tới khi một cơ hội việc làm ở thành phố khác xuất hiện, và họ thấy mình vướng một căn nhà vừa mua, một khoản nợ, một chiếc xe khó bán.
Để đo sự linh hoạt, hãy tự hỏi: trong năm năm tới, những thay đổi nào có khả năng xảy ra với mình? Chuyển công tác, đi học tiếp, ra nước ngoài, về quê chăm bố mẹ, thay đổi tình trạng hôn nhân. Với mỗi thay đổi, việc sở hữu tài sản làm nó khó thêm bao nhiêu? Ví dụ giả định: một người ở Đà Nẵng có khả năng được điều chuyển vào TP. Hồ Chí Minh trong hai năm. Nếu đã mua nhà ở Đà Nẵng, họ phải chọn giữa bán, cho thuê từ xa, hoặc từ chối cơ hội.
Không có câu trả lời chung cho mức linh hoạt cần giữ. Nhưng nếu nhiều thay đổi trong danh sách có khả năng xảy ra, hãy cho sự linh hoạt một trọng số cao trong bảng cân nhắc. Và nhớ rằng mua có thể chờ, còn cơ hội thì đôi khi không chờ.
Đưa cái giá ngoài tiền vào bảng cân nhắc
Bảng trọng số thông thường thường chỉ có các tiêu chí tài chính và tiện ích. Hãy thêm bốn dòng cho cái giá ngoài tiền, chấm theo mức nhẹ hay nặng với chính bạn. Ví dụ giả định của người đang cân nhắc mua ô tô:
| Cái giá ngoài tiền | Mức với mình (nhẹ, vừa, nặng) | Có cách giảm không |
|---|---|---|
| Thời gian bảo dưỡng, đăng kiểm, rửa xe | Vừa | Gom việc vào một buổi mỗi quý, chọn chỗ bảo dưỡng gần nhà |
| Giảm linh hoạt nếu chuyển thành phố | Nhẹ | Công việc gắn với khu vực hiện tại vài năm |
| Lo xe bị trầy, mất cắp khi đỗ | Nặng | Thuê chỗ đỗ có bảo vệ, chấp nhận trầy xước nhỏ là chuyện thường |
| Người thân nhờ chở, mượn xe | Vừa | Thống nhất trước với gia đình nguyên tắc cho mượn |
Khi một dòng là "nặng" và không có cách giảm, đó là một lý do đáng kể để chậm lại. Khi các dòng nặng đều có cách giảm, bạn có thể đi tiếp nhưng cần làm những việc đó ngay từ đầu, không để "tới đâu tính tới đó".
Bảng này cũng hữu ích khi hai người trong nhà bất đồng: thường người phản đối đang nhìn thấy một cái giá ngoài tiền mà người kia chưa thấy.
Ai trong nhà gánh phần việc không tên
Cái giá ngoài tiền hiếm khi chia đều. Trong nhiều gia đình, một người âm thầm nhận gần hết: người nhớ lịch đăng kiểm, người gọi thợ khi máy nước nóng hỏng, người xin nghỉ để chờ bên giao đồ, người đứng ra nói chuyện với hàng xóm về bức tường thấm. Những việc này không ai giao, cũng không ai cảm ơn, vì chúng không có tên. Theo thời gian, chúng thành nguồn mệt mỏi và bực bội khó gọi ra.
Trước khi mua, cả nhà nên ngồi lại liệt kê những việc sẽ phát sinh và hỏi thẳng: ai làm việc này? Có thể chia theo loại việc, như một người lo giấy tờ và thủ tục, một người lo sửa chữa và thợ thuyền. Có thể chia theo thời gian, như mỗi người một quý. Điều quan trọng là phân chia được nói ra, chứ không để mặc định rơi vào người hay nhường nhịn nhất.
Nếu người lớn tuổi trong nhà, như bố mẹ sống cùng, sẽ là người ở nhà nhiều nhất và do đó gánh phần lớn việc trông nom, hãy hỏi ý họ. Có ông bà vui vẻ nhận, có ông bà thấy nặng nhưng ngại nói. Một câu hỏi trước khi mua đỡ được nhiều phiền muộn sau này.
Khi nào cái giá ngoài tiền lại là lý do để mua
Không phải lúc nào cái giá ngoài tiền cũng nghiêng về phía không mua. Thuê nhà cũng có cái giá ngoài tiền: lo chủ nhà lấy lại nhà, không được sửa theo ý, chuyển nhà nhiều lần, con phải đổi trường. Không có xe cũng có cái giá: chờ xe dưới mưa, phụ thuộc lịch người khác, vất vả khi đưa người ốm đi viện.
Vì vậy cách làm đúng là liệt kê cái giá ngoài tiền của cả hai phương án, không chỉ của phương án sở hữu. Ví dụ giả định: một gia đình ở Lâm Đồng đã chuyển nhà thuê ba lần trong năm năm, lần nào cũng vì chủ nhà bán nhà. Với họ, nỗi lo bị lấy lại nhà nặng hơn nhiều so với nỗi lo sửa chữa khi sở hữu. Khi đặt cả hai cột cạnh nhau, cái giá ngoài tiền lại là lý do mạnh để mua.
Điều quan trọng là bạn nhìn thấy cả hai phía, và chọn loại gánh nặng mà mình chịu được tốt hơn. Mọi lựa chọn đều có gánh nặng; lựa chọn tốt là lựa chọn mà gánh nặng của nó hợp với tính cách và hoàn cảnh của bạn. Hỏi mình câu này: năm năm tới, mình muốn bận tâm vì căn nhà của mình, hay bận tâm vì căn nhà của người khác?
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết mình có phải người hay lo về tài sản không?
Nhìn lại cách bạn đối xử với những thứ đắt tiền đang có, như điện thoại, máy tính, xe máy. Nếu một vết trầy nhỏ làm bạn khó chịu nhiều ngày, nhiều khả năng tài sản lớn hơn cũng sẽ làm bạn lo nhiều hơn. Biết điều này giúp bạn chọn tài sản và cách giữ hợp với mình.
Có cách nào giảm thời gian chăm sóc nhà sau khi mua không?
Có. Chọn vật liệu dễ bảo trì, gom các việc nhỏ vào lịch định kỳ, có sẵn danh sách thợ đáng tin, và với chung cư thì tìm hiểu chất lượng ban quản lý trước khi mua. Một số việc có thể thuê dịch vụ, đổi thời gian lấy tiền, nếu ngân sách cho phép.
Sự linh hoạt có quan trọng với người đã có gia đình không?
Vẫn quan trọng, dù thường ít hơn người độc thân. Gia đình có con nhỏ cũng có thể cần chuyển vì công việc, vì trường của con hay vì chăm bố mẹ. Hãy liệt kê những thay đổi có khả năng xảy ra trong năm năm tới để đo cụ thể thay vì đoán chung.
Người thân hay mượn xe thì từ chối thế nào cho khéo?
Nói trước một nguyên tắc chung với cả nhà, ví dụ xe chỉ do người trong nhà lái vì lý do bảo hiểm và an toàn. Khi nguyên tắc có trước, lời từ chối không nhắm vào riêng ai. Có thể đề nghị chở giúp khi tiện thay vì cho mượn.
Cái giá ngoài tiền có nên quy ra tiền để so cho dễ không?
Có thể quy thời gian ra tiền nếu bạn thấy hữu ích, nhưng đừng ép mọi thứ thành tiền. Nỗi lo, quan hệ, cảm giác an cư khó quy đổi và dễ bị đánh giá thấp khi biến thành con số. Để chúng ở dạng mức độ nhẹ, vừa, nặng thường trung thực hơn.