Mua nhà hay thuê nhà tiếp là câu hỏi không có đáp án chung, vì nó phụ thuộc vào ba thứ của riêng gia đình bạn: thu nhập ổn định đến đâu, bạn định ở một nơi bao lâu, và bạn chịu được bao nhiêu áp lực trả nợ mỗi tháng. Ai nói chắc "thuê là ném tiền qua cửa sổ" hay "mua nhà lúc này là dại" đều đang trả lời cho hoàn cảnh của họ, không phải của bạn.
Bài này không khuyên bạn mua hay thuê. Nó đưa một cách cân nhắc có thứ tự: đặt lại câu hỏi cho đúng, liệt kê yếu tố quyết định, chấm hai phương án trên một bảng có trọng số, so dòng tiền trong năm năm bằng số giả định, rồi thử xem quyết định đứng vững thế nào khi gặp chuyện không may. Số liệu trong bài đều là ví dụ giả định, số tròn, để bạn thay bằng số của nhà mình.
Câu hỏi thật không phải "tiền thuê là tiền mất"
Lập luận phổ biến nhất để thúc người ta mua nhà là "tiền thuê trả mãi cũng không thành của mình". Câu đó đúng một nửa. Khi mua nhà bằng tiền vay, bạn cũng trả những khoản không bao giờ quay lại: tiền lãi, phí, thuế, phí bảo trì, tiền sửa chữa, và phần lợi mà số tiền trả trước lẽ ra có thể sinh ra nếu để ở chỗ khác. Chỉ phần trả gốc là thật sự biến thành tài sản. Người thuê mất tiền thuê; người mua mất các khoản kia. So "tiền thuê" với "không mất gì" là so lệch.
Vì vậy câu hỏi đáng đặt ra là: trong vài năm tới, phương án nào hợp với cuộc sống mình định sống, với rủi ro mình chịu được? Câu hỏi này kéo bạn về những thứ cụ thể: công việc có giữ bạn ở thành phố này năm năm nữa không, con sắp vào lớp một ở đâu, thu nhập hai vợ chồng có một nguồn nào bấp bênh không, bố mẹ có cần ở gần không.
Cũng nên tách chuyện "muốn có nhà" khỏi chuyện "cần mua ngay". Muốn có chỗ ở của riêng mình là mong muốn chính đáng, gắn với cảm giác an cư mà nhiều gia đình Việt coi trọng. Nhưng mong muốn đó có thể thực hiện năm nay, hoặc ba năm nữa khi điều kiện chín hơn. Bài toán không phải chọn giữa "có nhà" và "không bao giờ có nhà", mà là chọn thời điểm và cách đi tới đó.
Năm yếu tố quyết định nhiều hơn giá nhà
Bạn định ở một chỗ bao lâu. Mua rồi bán trong vòng vài năm thường tốn kém vì phí giao dịch, thuế, công sức hai lần. Nếu công việc hay kế hoạch gia đình có khả năng đưa bạn đi nơi khác trong ba năm tới, thuê giữ được sự linh hoạt mà mua lấy mất. Ngược lại, nếu bạn gần như chắc sẽ ở khu vực này mười năm, lợi thế của thuê nhỏ đi nhiều.
Thu nhập ổn định đến đâu. Khoản trả nợ hằng tháng là cố định, còn thu nhập thì không phải lúc nào cũng vậy. Hai vợ chồng cùng làm công ăn lương ở hai ngành khác nhau chịu rủi ro khác với một gia đình mà cả nhà sống nhờ một cửa hàng. Thưởng cuối năm, hoa hồng, việc làm thêm không nên tính vào phần dùng để trả nợ.
Quỹ dự phòng còn lại sau khi trả trước. Nhiều gia đình dồn hết tiết kiệm vào khoản trả trước, rồi bước vào nhà mới với tài khoản gần bằng không. Một lần ốm nặng hay một tháng mất việc lúc đó biến thành khủng hoảng. Số tiền còn lại sau khi mua quan trọng không kém số tiền bỏ ra.
Nhu cầu ổn định chỗ ở của con và người già. Trẻ đi học, người già cần quen hàng xóm, quen trạm y tế. Mỗi lần chủ nhà lấy lại nhà là một lần xáo trộn. Với gia đình có con nhỏ hay người già, giá trị của việc không phải chuyển nhà là có thật, dù khó quy ra tiền.
Mức chịu đựng áp lực của chính bạn. Có người ngủ ngon khi mang khoản nợ lớn vì thấy mình đang tích luỹ. Có người mất ngủ mỗi kỳ trả nợ. Không ai đúng ai sai, nhưng nếu bạn thuộc nhóm thứ hai, khoản nợ sẽ lấy đi chính cái cảm giác an cư mà bạn mua nhà để có.
Lập bảng ưu nhược có trọng số cho mua và thuê
Bảng dưới là ví dụ giả định của một cặp vợ chồng ở Đà Nẵng, con bốn tuổi. Họ chọn sáu tiêu chí, cho mỗi tiêu chí trọng số từ 1 đến 5 theo mức quan trọng với nhà mình, rồi chấm mỗi phương án từ 1 đến 5. Điểm cuối = trọng số nhân điểm, cộng lại. Bạn tự đặt tiêu chí và trọng số của nhà mình; điều quan trọng là hai vợ chồng chấm riêng trước rồi mới ngồi so.
| Tiêu chí | Trọng số | Mua (1–5) | Thuê tiếp (1–5) |
|---|---|---|---|
| Con ổn định trường, hàng xóm | 5 | 5 | 2 |
| Áp lực trả tiền hằng tháng | 4 | 2 | 4 |
| Linh hoạt nếu đổi việc, đổi thành phố | 3 | 1 | 5 |
| Tự do sửa sang, trang trí | 2 | 5 | 2 |
| Quỹ dự phòng còn lại | 4 | 2 | 5 |
| Cảm giác an cư của cả nhà | 4 | 5 | 2 |
| Tổng có trọng số | 74 | 73 |
Hai cột gần bằng nhau là kết quả rất thường gặp, và đó chính là thông tin: quyết định này không hiển nhiên, nên đừng để ai thúc bạn như thể nó hiển nhiên. Khi hai bên sát nhau, hãy nhìn vào tiêu chí nào kéo lệch nhiều nhất. Ở ví dụ trên, "quỹ dự phòng" và "áp lực hằng tháng" kéo phương án mua xuống. Nếu gia đình này tìm được căn nhỏ hơn để còn lại quỹ dự phòng sáu tháng chi tiêu, điểm của phương án mua sẽ tăng rõ, và lúc đó lựa chọn trở nên dễ hơn.
Bảng không quyết thay bạn. Nó chỉ buộc mọi người nói ra điều mình coi trọng, thay vì cãi nhau bằng câu "nhà người ta mua hết rồi".
Phép tính giả định: so dòng tiền năm năm, không so một tháng
So một tháng tiền thuê với một tháng trả góp dễ gây ảo giác. Cách gần đúng hơn là so tổng tiền "không quay lại" của mỗi phương án trong năm năm. Ví dụ giả định, số tròn, chỉ để minh hoạ cách tính:
- Liệt kê khoản không quay lại của phương án thuê: tiền thuê năm năm, cộng chi phí chuyển nhà nếu dự kiến phải chuyển một lần. Giả sử thuê 10 triệu mỗi tháng, năm năm là 600 triệu, cộng chuyển nhà 20 triệu, thành 620 triệu.
- Liệt kê khoản không quay lại của phương án mua: phần lãi trả ngân hàng trong năm năm (lấy từ bảng tính khoản vay mà bên cho vay cung cấp, không tự đoán), phí và thuế khi mua, phí quản lý hoặc bảo trì, tiền sửa chữa, cộng phần lợi bỏ lỡ của khoản trả trước.
- Ghi riêng phần trả gốc, vì phần này là tích luỹ chứ không phải chi phí. Nhưng đừng cộng nó như tiền mặt: muốn lấy lại thì phải bán nhà, mà bán thì tốn phí và mất thời gian.
- Đặt hai tổng "không quay lại" cạnh nhau. Nếu chênh lệch nhỏ, quyết định nên dựa vào các tiêu chí ngoài tiền ở bảng trọng số. Nếu chênh lệch lớn, hỏi tiếp vì sao lớn và giả định nào gây ra.
- Làm lại phép tính với hai kịch bản: bạn phải bán nhà sau hai năm, và khoản trả hằng tháng tăng thêm một phần năm khi hết thời gian ưu đãi. Phương án nào vẫn chịu được ở cả hai kịch bản là phương án vững hơn với nhà bạn.
Phép tính này không dự đoán giá nhà lên hay xuống, vì không ai đoán chắc được điều đó. Nó chỉ cho bạn thấy mình đang trả bao nhiêu cho sự ổn định và bao nhiêu cho sự linh hoạt.
Câu hỏi 10-10-10 và phép thử "nếu phải chuyển đi sau hai năm"
Kỹ thuật 10-10-10 hỏi: quyết định này mình sẽ cảm thấy thế nào sau mười ngày, mười tháng, mười năm? Với chuyện mua nhà, câu trả lời thường lệch nhau rõ. Mười ngày sau khi ký, người mua thấy phấn khởi và cũng hơi hoảng vì con số trong hợp đồng. Mười tháng sau, cảm giác đó đã nhường chỗ cho nhịp trả nợ hằng tháng: hoặc quen, hoặc nặng nề. Mười năm sau, điều bạn nhớ là căn nhà có hợp với cách cả nhà sống không. Người thuê thì ngược lại: mười ngày nhẹ nhõm, mười tháng có thể bực vì chủ nhà tăng giá, mười năm có thể tiếc hoặc mừng tuỳ con đường đã đi.
Phép thử thứ hai đơn giản hơn: tưởng tượng hai năm nữa bạn buộc phải chuyển đi nơi khác vì công việc. Với phương án mua, bạn sẽ bán, cho thuê lại hay để trống? Mỗi cách tốn bao nhiêu công sức và tiền? Với phương án thuê, bạn chỉ cần báo trước theo hợp đồng. Nếu khả năng phải chuyển đi là đáng kể và phương án mua làm bạn rối khi nghĩ tới kịch bản này, đó là tín hiệu nên cân nhắc thêm.
Hai câu hỏi này không cho điểm số, nhưng chúng giúp bạn nhìn qua cảm xúc của tuần đi xem nhà, vốn là lúc người ta dễ quyết nhất và cũng dễ sai nhất.
Khi nào thuê tiếp là một lựa chọn có chủ đích
Thuê nhà không phải là "chưa làm được", nếu bạn thuê với một kế hoạch rõ. Thuê tiếp là quyết định có chủ đích khi rơi vào một hoặc vài tình huống sau:
- Công việc của một trong hai người có khả năng chuyển địa điểm trong vài năm tới, hoặc bạn đang cân nhắc đổi nghề.
- Khoản trả trước sẽ lấy gần hết quỹ dự phòng, và bạn chưa có cách bù lại trong một năm.
- Thu nhập phần lớn đến từ nguồn biến động: kinh doanh nhỏ, hoa hồng, hợp đồng ngắn hạn.
- Gia đình chưa thống nhất sẽ sống ở khu nào, gần nhà nội hay nhà ngoại, gần chỗ làm của ai.
- Bạn đang ở giữa một biến cố lớn: vừa sinh con, vừa mất việc, vừa chia tay, người thân đang ốm. Quyết định tài chính lớn trong lúc tâm trí quá tải thường không phải quyết định tốt nhất.
Nếu chọn thuê tiếp, hãy biến nó thành một kế hoạch: đặt mốc xem lại sau mười hai tháng, để riêng một khoản tích luỹ hằng tháng tương đương phần chênh giữa tiền thuê và khoản trả góp giả định. Một năm sống với khoản để riêng đó là cách thử xem nhà bạn có chịu nổi nhịp trả nợ hay không, trước khi thật sự ký.
Pháp lý và giấy tờ: phần nằm ngoài bảng cân nhắc
Bảng trọng số giúp bạn quyết có nên mua hay không. Khi đã nghiêng về mua, phần pháp lý là việc phải làm cho đúng chứ không phải thứ để cân nhắc. Ở mức nguyên tắc: kiểm tra giấy chứng nhận quyền sử dụng đất và quyền sở hữu nhà, người bán có đúng là người có quyền bán không, nhà có đang thế chấp hay tranh chấp không, quy hoạch khu vực ra sao. Với nhà mua trong thời kỳ hôn nhân, nguyên tắc chung là tài sản chung của vợ chồng trừ khi có thoả thuận khác, nên hai người cần hiểu rõ mình đứng tên thế nào.
Những việc này thay đổi theo quy định hiện hành và theo từng trường hợp. Trước khi đặt cọc, bạn nên nhờ luật sư hoặc công chứng viên đọc giấy tờ và hợp đồng. Chi phí cho một buổi tư vấn nhỏ so với rủi ro của một giao dịch lớn.
Còn khoản vay, hãy đọc kỹ bảng điều kiện của bên cho vay, hỏi thẳng khoản trả hằng tháng sẽ thay đổi thế nào sau thời gian ưu đãi, phạt trả trước hạn ra sao. Bài này không gợi ý sản phẩm vay hay bên cho vay nào; nguyên tắc duy nhất là bạn phải hiểu con số mình ký, không ký vì lời hứa miệng.
Câu hỏi thường gặp
Thuê nhà cả đời có phải là thất bại không?
Không. Ở nhiều nơi trên thế giới, thuê nhà lâu dài là lựa chọn bình thường. Điều quan trọng là bạn thuê có kế hoạch: có quỹ dự phòng, có tích luỹ đều, có hợp đồng thuê rõ ràng. Cảm giác "chưa có nhà là chưa thành đạt" là áp lực xã hội, không phải tiêu chí tài chính.
Bao nhiêu tiền tích luỹ thì đủ để bắt đầu nghĩ tới mua nhà?
Không có mốc chung. Một cách tự kiểm là: sau khi trả trước, bạn vẫn còn quỹ dự phòng đủ sống ít nhất sáu tháng, và khoản trả hằng tháng không vượt quá mức bạn đã thử sống được trong vài tháng liền. Nếu chưa đạt cả hai, bạn đang mua bằng sự may mắn hơn là bằng kế hoạch.
Bố mẹ giục mua nhà còn hai vợ chồng chưa muốn thì làm sao?
Hãy cho bố mẹ thấy cách mình đang cân nhắc: bảng tiêu chí, phép tính năm năm, kế hoạch tích luỹ. Phần lớn sự sốt ruột của người lớn đến từ lo con không ổn định. Khi thấy con có kế hoạch, họ thường yên tâm hơn. Quyết định cuối cùng vẫn thuộc về người sẽ trả nợ.
Nên dựa vào lời người quen nói giá nhà sắp tăng không?
Không nên lấy dự đoán giá làm căn cứ chính cho nhà để ở, vì không ai đoán chắc. Nếu bạn mua để ở lâu dài và chịu được khoản trả, biến động giá ngắn hạn ít ảnh hưởng tới cuộc sống. Nếu bạn mua chỉ vì sợ lỡ đợt tăng, đó là quyết định do nỗi sợ dẫn dắt.
Có nên mua nhà khi một trong hai vợ chồng chưa có việc ổn định?
Đó là lúc cần thận trọng hơn. Hãy tính khoản trả chỉ dựa trên thu nhập ổn định hiện có, rồi thử kịch bản người đang có việc mất việc ba đến sáu tháng. Nếu kịch bản đó làm gia đình rơi vào thế phải vay nóng hay bán gấp, bạn nên chờ thêm.
Hai vợ chồng chấm bảng trọng số ra kết quả khác nhau thì sao?
Đó là điều tốt, vì nó cho thấy chỗ hai người coi trọng khác nhau. Đừng lấy trung bình ngay. Hãy hỏi nhau vì sao tiêu chí đó nặng với mình. Thường sau cuộc nói chuyện đó, cả hai điều chỉnh trọng số và kết quả gần nhau hơn, hoặc nhận ra cần thêm một phương án thứ ba.